Paul Cezanne: Modern Sanatın Babası

“Doğayı silindir, küre ve koni aracılığıyla ele alın.” — Paul Cezanne, Émile Bernard’a mektubundan, 1904

Paul Cezanne, 19. yüzyılın sonunda resmin yönünü değiştiren ressam. İzlenimcilerle birlikte sergiler açtı ama onların anlık ışık izlenimleriyle yetinmedi; doğanın altında yatan kalıcı yapıyı, biçimleri ve hacimleri aradı. Bu arayış, ölümünden sonra Kübizm’in ve bütün modern sanatın çıkış noktalarından biri oldu.

Yaşarken uzun yıllar anlaşılmadı, Paris’in resmi salonları tarafından defalarca reddedildi. Ölümünden sonra ise Picasso ve Matisse gibi ressamlar onu hepsinin babası olarak andı. Bu yazıda önce Cezanne’ın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Paul Cezanne kimdir?

Aix-en-Provence ve Zola

Paul Cezanne, 19 Ocak 1839’da Güney Fransa’daki Aix-en-Provence’ta doğdu. Babası Louis-Auguste Cezanne, şapka ticaretinden bankacılığa geçmiş varlıklı bir iş insanıydı. Okulda ileride Fransa’nın en ünlü yazarlarından biri olacak Émile Zola ile tanıştı; iki çocuk arasında hayatlarının büyük bölümüne yayılan bir dostluk başladı.

Babasının isteğiyle Aix’te hukuk okumaya başladı, ama gönlü resimdeydi. Paris’e giden Zola’nın mektuplarla sürekli cesaretlendirmesiyle 1861’de hukuku bırakıp Paris’e gitti.

Paris ve reddedilen yıllar

Paris’te Académie Suisse’te çalıştı ve burada Camille Pissarro ile tanıştı. Güzel Sanatlar Okulu’nun giriş sınavını geçemedi, Resmi Salon’a gönderdiği resimler neredeyse her yıl reddedildi. 1860’ların eserleri koyu renkli, kalın boyalı ve dramatik; romantik ressam Delacroix’nın etkisi belirgin.

1869’da modeli Hortense Fiquet ile tanıştı; oğulları Paul 1872’de doğdu. Cezanne bu ilişkiyi, parayı kesmesinden korktuğu babasından uzun yıllar gizledi.

Pissarro ile açık havada

1872–1874 arasında Pissarro ile birlikte Paris yakınlarındaki Pontoise ve Auvers-sur-Oise’da açık havada resim yaptı. Bu yıllar resminde büyük bir dönüşüm yarattı: koyu renkleri bıraktı, paletini açtı, spatula yerine kısa fırça darbeleriyle çalışmaya başladı. Cezanne bu dönemi hiç unutmadı; ölümünden kısa bir süre önce bir sergi kataloğuna adını “Pissarro’nun öğrencisi” diye yazdırdı.

İzlenimci sergiler

1874’teki ilk İzlenimci Sergi’ye katıldı; en çok alay edilen ressamlardan biri oldu. 1877’deki üçüncü sergiye on altı eserle katıldı ve yine sert eleştiriler aldı. Bundan sonra İzlenimci sergilere katılmadı ve giderek daha çok Provence’ta, yalnız çalışmayı seçti.

1886: dönüm noktası

1886 Cezanne için hem kişisel hem sanatsal bir dönüm noktasıydı. Nisan’da Hortense ile evlendi, Ekim’de babası öldü ve büyük bir miras kaldı. Böylece maddi kaygılardan kurtuldu ve Aix’teki aile mülkü Jas de Bouffan’da istediği gibi çalışabildi.

Aynı yıl Zola, başarısız ve sonunda intihar eden bir ressamı anlatan Başyapıt (L’Œuvre) romanını yayımladı. Cezanne, romandaki karakterde kendini gördüğünü düşündü. Kitabı aldığında Zola’ya kısa ve resmi bir teşekkür mektubu yazdı; bu mektup iki dostun bilinen son yazışmalarından biri olarak kaldı.

Geç tanınan usta

1895’te sanat taciri Ambroise Vollard, Paris’te Cezanne’ın ilk kişisel sergisini açtı. Yaklaşık 150 eserin sergilendiği bu gösteri, genç ressamların Cezanne’ı keşfetmesini sağladı. Cezanne 1901–1902’de Aix’in kuzeyindeki Lauves tepesinde kendine bir atölye yaptırdı; son yıllarını orada ve Sainte-Victoire Dağı’na bakan tepelerde resim yaparak geçirdi.

Ekim 1906’da açık havada çalışırken bir fırtınaya yakalandı ve saatlerce yağmurun altında kaldı. Zatürreye yakalanan Cezanne, 22 Ekim 1906’da, 67 yaşında Aix’te öldü. Bir yıl sonra Paris’teki Sonbahar Salonu’nda açılan büyük retrospektif, Picasso ve Braque başta olmak üzere bir kuşağın bütün ressamlarını derinden etkiledi.

Cezanne’ın sanat anlayışı

İzlenimden yapıya

İzlenimciler ışığın bir an için yarattığı görüntüyü yakalamaya çalıştı. Cezanne ise bunun doğayı eriyip dağılan bir yüzeye dönüştürdüğünü düşündü. O, müzelerdeki eski ustaların eserleri gibi sağlam ve kalıcı bir resim istiyordu. Bunu da renkle yaptı: hacmi gölgeyle değil, sıcak ve soğuk renklerin yan yana konmasıyla kurdu.

Birden fazla bakış açısı

Cezanne’ın natürmortlarında masaların kenarları birbirini tutmaz, şişeler hafifçe eğilir, tabaklar sanki biraz yukarıdan görülür. Bunlar hata değil; Cezanne nesneyi tek bir sabit noktadan değil, bakarken gözün gezindiği birkaç açıdan birden gösteriyor. Kübistler bu fikri sonuna kadar götürecekti.

Aynı konuya defalarca dönmek

Sainte-Victoire Dağı, elmalar, kart oyuncuları, yıkanan figürler: Cezanne aynı konuları yıllarca, onlarca kez resmetti. Amacı konuyu değiştirmek değil, aynı şeye bakmanın yollarını derinleştirmekti.

Paul Cezanne’ın en önemli 10 eseri

1. Kaçırma (1867)

Nerede: Fitzwilliam Museum, Cambridge

Genç Cezanne’ın kalın boyalı, koyu renkli ve fırtınalı üslubunun en güçlü örneklerinden biri. Güçlü bir erkek figürü, bayılmış bir kadını kucağında taşıyor. Eserin sahibi uzun süre dostu Zola oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Renklere ve fırça darbelerinin ağırlığına. Delacroix’nın romantik dramlarını hatırlatan bu sahne, birkaç yıl sonraki sakin, aydınlık manzaralarla karşılaştırıldığında Cezanne’ın ne kadar köklü bir dönüşüm geçirdiğini gösteriyor.

2. Modern Olympia (1873–1874)

Nerede: Musée d’Orsay, Paris

Edouard Manet‘nin skandal yaratan Olympia tablosuna hem saygı duruşu hem de bir şaka. Cezanne 1874’teki ilk İzlenimci Sergi’de bu eserle de yer aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Sağ alttaki izleyiciye. Kadını seyreden, silindir şapkalı ve sakallı adamın Cezanne’ın kendisi olduğu düşünülür. Ressam, izleyicinin bakışını resmin içine taşıyor.

3. Asılan Adamın Evi (1873)

Nerede: Musée d’Orsay, Paris

Auvers-sur-Oise’da yapılan ve ilk İzlenimci Sergi’de gösterilen manzara. Adına rağmen resimde asılmış biri yok; adın nereden geldiği de kesin olarak bilinmiyor.

Bu eserde neye bakmalı? Yolun, evlerin ve ağaçların birbirine kenetlenmesine. Pissarro’nun yanında öğrendiği açık renkler burada, ama bu açık renkler Cezanne’ın elinde taş gibi sağlam biçimlere dönüşüyor. Kalın boya katmanları ve yoğun yüzey de dikkat çekiyor.

4. Victor Chocquet Portresi (y. 1877)

Nerede: Columbus Museum of Art, Ohio

Victor Chocquet, İzlenimcileri erken fark eden koleksiyonerlerdendi ve Renoir aracılığıyla Cezanne ile tanıştı. Cezanne onu birkaç kez resmetti. 1877 sergisinde gösterdiği Chocquet portresi en çok alay edilen eserlerden biri oldu; Columbus’taki bu oturan portre de aynı yıllardan.

Bu eserde neye bakmalı? Figürün oturuşuna ve odanın dengesine. Bacak bacak üstüne atmış, elleri dizinde kenetlenmiş Chocquet ile arkadaki resimli duvar, dikey ve yatay çizgilerle dengelenmiş bir yapı oluşturuyor.

5. L’Estaque’tan Marsilya Körfezi (y. 1885)

Nerede: Art Institute of Chicago (başka versiyonları Metropolitan Museum of Art ve Musée d’Orsay’da)

Cezanne, Marsilya yakınlarındaki L’Estaque köyünden körfeze bakan manzarayı defalarca resmetti. Evlerin çatıları, deniz ve karşı kıyıdaki dağlar tek bir sahnede.

Bu eserde neye bakmalı? Evlerin biçimine. Çatılar ve duvarlar küçük, renkli bloklar gibi; neredeyse kübik. Yirmi yıl sonra Georges Braque aynı L’Estaque’a gidip Kübizm’in ilk manzaralarını yapacaktı. Bu bağlantı tesadüf değil.

6. Kırmızı Elbiseli Madame Cezanne (1888–1890)

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Cezanne eşi Hortense’ı yirmi dokuz kez resmetti. Bu portre serinin en büyük ve en tanınan eserlerinden biri; bugün The Met‘te.

Bu eserde neye bakmalı? Hortense’ın ifadesine ve oturduğu koltuğa. Yüzü neredeyse ifadesiz, bir natürmorttaki elma kadar sakin. Koltuk ve arkadaki duvar süsü ise hafifçe eğik, sanki oda yavaşça kayıyor. Cezanne için bir insan yüzü de bir vazo gibi çözülmesi gereken bir biçim sorunuydu.

7. Elma Sepeti (y. 1893)

Nerede: Art Institute of Chicago

Masanın üzerinde eğik bir sepet, bir şişe, bisküviler ve elmalar. Cezanne’ın natürmort anlayışının en iyi örneklerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Masanın kenarına. Beyaz örtünün önündeki masa kenarı iki yarıda farklı yüksekliklerde; tablonun sağ ve sol tarafı sanki farklı açılardan görülmüş. Şişe de sola yatık. Yine de resim bütün olarak kusursuz bir denge içinde; Cezanne’ın dehası tam da burada.

8. Kart Oyuncuları (1890–1895)

Nerede: Musée d’Orsay (Paris), Metropolitan Museum of Art (New York), Courtauld Gallery (Londra), Barnes Foundation (Philadelphia) ve özel koleksiyon

Cezanne, Jas de Bouffan’daki çiftlik işçilerini kart oynarken beş farklı tabloda resmetti. Büyük, kalabalık versiyonlardan iki kişilik sade kompozisyonlara doğru ilerleyen seri, onun en ünlü eserleri arasında. Serinin özel koleksiyondaki bir versiyonu 2011’de Katar’a yaklaşık 250 milyon dolara satıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Oyunun sessizliğine. Kimse konuşmuyor, kimse gülmüyor, kartlara bakan gözler neredeyse kapalı. Köylüler birer anıt gibi ağır ve sakin. Cezanne sıradan bir kahve sahnesini, eski ustaların dinsel resimleri kadar ciddi bir konuya dönüştürüyor.

9. Sainte-Victoire Dağı (1882–1906)

Nerede: Courtauld Gallery (Londra), Philadelphia Museum of Art, Kunsthaus Zürich ve birçok müze

Aix’in doğusunda yükselen kireçtaşı dağ, Cezanne’ın en sevdiği konuydu. Yağlıboya ve suluboya olarak onlarca kez resmetti. Erken versiyonlar ayrıntılı manzaralarken son yıllarda dağ, renk lekelerinden oluşan neredeyse soyut kompozisyonlara dönüştü.

Bu eserde neye bakmalı? Farklı yıllardan iki versiyonu yan yana düşünün. 1880’lerdekilerde yollar, ağaçlar ve bir viyadük seçilebiliyor. 1900’lerdekilerde ise yeşil, mor ve okr lekeler dağı, gökyüzünü ve ovayı aynı titreşen yüzeyde birleştiriyor. Soyut sanata giden yolun bir ucu burada.

10. Büyük Yıkananlar (1898–1905)

Nerede: Philadelphia Museum of Art

Cezanne’ın en büyük tablosu ve yıllarca üzerinde çalıştığı yıkanan kadınlar serisinin doruğu. Ağaçların kemer gibi kavuştuğu bir açıklıkta çıplak kadın figürleri.

Bu eserde neye bakmalı? Ağaçların ve bedenlerin oluşturduğu üçgene. Figürler bir katedral kemeri altında toplanmış gibi. Bedenler gerçekçi değil, sağlam ve köşeli; birkaç yıl sonra Picasso’nun Avignonlu Kızlar tablosu bu resmin açtığı yoldan ilerleyecekti.

Cezanne’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Paris’teki Musée d’Orsay, Cezanne’ın her döneminden eserleriyle en önemli adres. Aynı şehirdeki Musée de l’Orangerie‘de de güzel bir koleksiyon var. Doğduğu şehir Aix-en-Provence’ta ise Lauves’daki atölyesi ve aile mülkü Jas de Bouffan ziyaret edilebiliyor; ikisi de Cezanne’ın dünyasını anlamak için eşsiz yerler.

Dünyanın en büyük Cezanne koleksiyonlarından biri Philadelphia’daki Barnes Foundation‘da. Londra’da Courtauld Gallery ve National Gallery, New York’ta The Met ve MoMA, Chicago’da Art Institute öne çıkan adresler.

Paul Cezanne hakkında merak edilenler

Cezanne neden “modern sanatın babası” olarak anılır?

Doğayı tek bir bakış açısından taklit etmek yerine, biçimleri temel geometrik yapılarına indirgedi ve nesneleri aynı anda birkaç açıdan gösterdi. Bu yaklaşım Kübizm’in doğrudan çıkış noktası oldu. Picasso ve Matisse’e atfedilen, Cezanne’ın hepsinin babası olduğu sözü de bu etkiyi anlatır.

Cezanne İzlenimci miydi?

Başlangıçta İzlenimcilerle birlikte sergiler açtı ve Pissarro ile yan yana çalıştı. Ancak zamanla İzlenimciliğin anlık ışık etkisinden uzaklaştı. Bugün Van Gogh, Gauguin ve Seurat ile birlikte Post-Empresyonizm içinde değerlendiriliyor.

Cezanne ile Zola’nın dostluğu neden bitti?

Uzun süre, Zola’nın 1886’da yayımladığı Başyapıt romanındaki başarısız ressam karakterinin Cezanne’ı kırdığı ve dostluğun bu yüzden bittiği anlatıldı. Cezanne’ın kitap için yazdığı kısa teşekkür mektubu, bilinen son yazışmaları olarak kaldı. Bazı araştırmacılar ise ilişkinin tek bir olayla değil, yıllar içinde yavaş yavaş soğuduğunu düşünüyor.

Cezanne Sainte-Victoire Dağı’nı kaç kez resmetti?

Yağlıboya ve suluboya olarak toplam seksenden fazla Sainte-Victoire resmi olduğu kabul ediliyor. Dağ, Cezanne’ın hayatının son yirmi yılında en sık döndüğü konuydu.

Cezanne hakkında hangi filmleri izleyebilirim?

Cezanne ile Zola’nın dostluğunu anlatan Cezanne ve Ben (Cézanne et moi, 2016) filminin değerlendirmesi için Cezanne filmi yazıma bakabilirsiniz.

Kısaca Paul Cezanne

Doğum	19 Ocak 1839, Aix-en-Provence (Fransa)
Ölüm	22 Ekim 1906, Aix-en-Provence
Akım	İzlenimcilik, Post-Empresyonizm
Hocası sayılan ressam	Camille Pissarro
Çocukluk arkadaşı	Émile Zola
En sevdiği konular	Sainte-Victoire Dağı, natürmortlar, kart oyuncuları, yıkananlar
En ünlü eserleri	Kart Oyuncuları (1890–1895), Büyük Yıkananlar (1898–1905)
Diğer önemli eserleri	Asılan Adamın Evi, Modern Olympia, Elma Sepeti, Kırmızı Elbiseli Madame Cezanne
Etkilediği akım	Kübizm

Cezanne’ın resimlerine ilk bakışta insan biraz sakarlık görüyor: eğri masalar, yatık şişeler, ifadesiz yüzler. Ama biraz daha uzun bakınca bu sakarlığın arkasında sabırlı, inatçı bir gözün durduğunu fark ediyorsunuz. Bir elmaya, bir dağa, bir yüze bakmayı hiç bırakmadı. Belki de modern sanatın ona bu kadar çok şey borçlu olmasının nedeni, bakmanın kendisini bu kadar ciddiye almasıydı.

Cezanne’ın hocası Camille Pissarro ve onun açtığı yoldan ilerleyen Pablo Picasso, Georges Braque ve Henri Matisse yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Empresyonist ressamları ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Empresyonist ve Realist ressamlar testim sizi bekliyor.

Paul Cezanne’ın diğer eserleri