Henri Matisse: Rengi Özgürleştiren Fovizmin Ustası
“Düşlediğim şey denge, saflık ve dinginlikten oluşan bir sanat; yorgun insanın zihnine iyi gelen, onu dinlendiren rahat bir koltuk gibi bir şey.” — Henri Matisse, Bir Ressamın Notları, 1908
Henri Matisse, 20. yüzyıl resminin en büyük renk ustalarından biri. Rengi nesnelerin gerçek görünüşünü taklit etme görevinden kurtardı ve onu duyguyu anlatmanın ana aracına dönüştürdü. Genç ressamlarla birlikte başlattığı Fovizm (Fauvizm) akımı, modern sanatın ilk büyük kırılmalarından biri oldu.
Picasso ile birlikte yüzyılın başlarında modern sanatın iki büyük ismi sayıldı. Hayatının son yıllarında yatağa bağlı kaldığında bile durmadı; makasla kestiği renkli kağıtlarla bambaşka bir sanat yarattı. Bu yazıda önce Matisse’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Henri Matisse kimdir?
Avukatlıktan resme
Henri Émile Benoît Matisse, 31 Aralık 1869’da kuzey Fransa’daki Le Cateau-Cambrésis’te doğdu; çocukluğu yakınlardaki Bohain-en-Vermandois’da, ailesinin tohum ve boya dükkanının çevresinde geçti. 1887–1888’de Paris’te hukuk okudu ve Saint-Quentin’de bir avukatın yanında katip olarak çalışmaya başladı.
1889–1890’da apandisit krizi nedeniyle uzun süre yatağa bağlı kaldı. Annesi ona vakit geçirsin diye bir boya kutusu getirdi. Matisse sonradan bu anı, kendini bir tür cennette bulmuş gibi hissettiği an olarak anlatacaktı. 1891’de hukuku bıraktı ve resim okumak için Paris’e gitti.
Moreau’nun atölyesi
Paris’te önce Académie Julian’a devam etti, ardından Sembolist ressam Gustave Moreau‘nun atölyesine girdi; 1895’te Güzel Sanatlar Okulu’na resmen kabul edildi. Moreau öğrencilerine kendi yollarını bulmaları için alan tanıyan bir hocaydı. Matisse bu yıllarda Louvre’da eski ustaların eserlerini kopyaladı.
1894’te model Caroline Joblau’dan kızı Marguerite dünyaya geldi. 1898’de Amélie Parayre ile evlendi; Amélie, Marguerite’i de kendi çocuğu gibi büyüttü. Çiftin ardından Jean ve Pierre adında iki oğlu oldu. Balayında, Camille Pissarro’nun tavsiyesiyle Turner’ın resimlerini görmek için Londra’ya gittiler; sonra birkaç ay Korsika’da kaldılar. Akdeniz ışığı Matisse’in renklerini kalıcı olarak değiştirdi.
Vahşiler: Fovizm
1904 yazını Paul Signac ile Saint-Tropez’de geçirdi ve bir süre noktacı teknikle çalıştı. 1905 yazında André Derain ile birlikte Collioure’da saf, parlak renklerle resim yapmaya başladı. Aynı yılın sonbaharında Paris’teki Sonbahar Salonu‘nda bu resimler sergilendiğinde tepki büyüktü. Eleştirmen Louis Vauxcelles, salonun ortasındaki klasik bir heykeli çevreleyen bu resimleri görünce “vahşi hayvanların arasındaki Donatello” benzetmesini yaptı. Ressamlar da o günden sonra Fauves, yani “vahşiler” olarak anıldı.
Salondaki tepkilerin merkezinde Matisse’in Şapkalı Kadın tablosu vardı. Ama avangart sanatı destekleyen Amerikalı kardeşler Leo ve Gertrude Stein tabloyu satın aldılar. Stein’lerin evi kısa sürede Matisse ile Picasso’nun tanıştığı ve Paris’in yeni sanatının tartışıldığı bir buluşma yerine dönüştü.
Büyük koleksiyonerler ve yolculuklar
1908–1911 arasında kendi adını taşıyan bir resim okulu, Académie Matisse‘i yönetti. Rus koleksiyoner Sergey Şçukin onun en büyük destekçilerinden biri oldu ve Moskova’daki evi için ünlü Dans ve Müzik panolarını sipariş etti. 1906’da Cezayir’e, 1912 ve 1912–1913 kışlarında Fas’a gitti. İslam sanatının desenleri, halılar ve kumaşlar, resimlerindeki süsleme anlayışını derinden etkiledi.
Nice yılları
1917’den itibaren zamanının büyük bölümünü Güney Fransa’da, Nice’te geçirmeye başladı. 1920’lerde yaptığı odalık resimleri, zengin desenli iç mekanlarda poz veren kadın figürleriyle bu dönemin simgesi oldu.
İkinci hayat
1941’de Lyon’da ağır bir kanser ameliyatı geçirdi. Hayatta kaldı ama büyük ölçüde yatağa ve tekerlekli sandalyeye bağlı kaldı. Bu dönemi kendisi “ikinci hayatım” diye adlandırdı. Resim yapmakta zorlandığı için asistanlarının guaj boyayla boyadığı kağıtları makasla keserek çalışmaya başladı. 1947’de yayımlanan Jazz kitabı bu tekniğin ilk büyük sonucuydu.
1948–1951 arasında Vence’deki Dominiken rahibeler için Rosaire Şapeli‘ni tasarladı: vitraylar, beyaz seramik duvarlar üzerindeki siyah çizgi resimler, mobilyalar ve rahiplerin giysileri. Matisse bu şapeli hayatının başyapıtı olarak gördü.
3 Kasım 1954’te, 84 yaşında Nice’te öldü ve Cimiez’deki mezarlığa gömüldü.
Matisse’in sanat anlayışı
Rengin özgürlüğü
Matisse için renk, bir yüzün ya da ağacın gerçek rengini göstermek zorunda değildi. Bir yüz yeşil, bir gökyüzü sarı olabilirdi; önemli olan renklerin tuval üzerinde birbiriyle kurduğu ilişki ve uyandırdığı duyguydu. Sonraki kuşaklardan soyut sanatçılara kadar pek çok ressam bu fikirden beslendi.
Süsleme ve yüzey
Duvar kağıtları, halılar, kumaşlar ve desenler Matisse’in resimlerinde figürler kadar önemli. Derinlik yanılsamasını azaltıp resmi düz, dekoratif bir yüzeye dönüştürdü. Bu yaklaşımda Kuzey Afrika’da gördüğü İslam sanatının ve Doğu halılarının etkisi açıkça görülüyor.
Henri Matisse’in en önemli 10 eseri
1. Şapkalı Kadın (1905)
Nerede: San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA)
Eşi Amélie’nin portresi. 1905 Sonbahar Salonu’nda en çok alay edilen tablo oldu, ama Stein kardeşler tarafından satın alınarak Matisse’in kariyerinde bir dönüm noktasına dönüştü.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzdeki renklere. Alında ve burunda yeşil, yanakta turuncu ve pembe lekeler var. Matisse ışık ve gölgeyi gri tonlarla değil saf renklerle kuruyor. Arka plan da neredeyse gelişigüzel fırça darbelerinden oluşuyor; Fovizmin bütün cesareti bu küçük portrede.
2. Yaşama Sevinci (1905–1906)
Nerede: Barnes Foundation, Philadelphia
Bir ağaçlıkta dinlenen, dans eden, müzik yapan çıplak figürlerle dolu, düş gibi bir manzara. 1906’da Bağımsızlar Salonu’nda sergilendiğinde Paul Signac bile Matisse’in yanlış yolda olduğunu düşündü; Leo Stein ise tabloyu satın aldı.
Bu eserde neye bakmalı? Arka plandaki halka halinde dans eden küçük figürlere. Birkaç yıl sonra bu küçük grup büyüyüp tek başına bir tablonun konusu olacak: Dans. Tablo bugün yalnızca Barnes Foundation’da görülebiliyor; vakfın kuralları gereği eser başka yere ödünç verilmiyor.
3. Kırmızı Uyum (Tatlı) (1908)
Nerede: Ermitaj Müzesi, St. Petersburg
Bir kadın masayı hazırlıyor. Duvar, masa örtüsü ve pencere dışındaki her şey aynı kırmızıya boyanmış. Tablo önce mavi olarak boyandı; Matisse onu Şçukin’e teslim etmeden önce baştan sona kırmızıya çevirdi.
Bu eserde neye bakmalı? Masa ile duvarın nerede ayrıldığını bulmaya çalışın. Aynı desen ikisinin üzerinde de devam ediyor ve oda düz bir yüzeye dönüşüyor. Soldaki pencere ise resmin içindeki bir başka resim gibi; dışarıdaki bahçe, içerideki kırmızıyla dengeleniyor.
4. Dans (1909–1910)
Nerede: Ermitaj Müzesi, St. Petersburg (1910); ilk versiyonu Dans I (1909) MoMA, New York
Şçukin’in Moskova’daki evinin merdiveni için yapılan dev pano. Yalnızca üç renk var: mavi gök, yeşil tepe ve kırmızı bedenler. Beş figür el ele tutuşmuş, bir halka halinde dönüyor.
Bana bu halka, Siena’daki Palazzo Pubblico’nun duvarında, Ambrogio Lorenzetti’nin İyi Yönetimin Etkileri freskinde el ele dans eden kadınları hatırlatıyor. Aralarında beş yüz yıldan fazla var ama ikisinde de dans, bir topluluğun uyumunu anlatıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Öndeki iki figürün arasındaki kopukluğa. Soldaki figür elini uzatıyor ama eller birbirine tam değmiyor. Halkayı tamamlamak için gereken hareketi resim izleyiciye bırakıyor; bu küçük boşluk bütün kompozisyonu döndüren enerji.
5. Müzik (1910)
Nerede: Ermitaj Müzesi, St. Petersburg
Dans’ın eşi olarak aynı ev için yapılan pano. Aynı üç renk, ama bu kez figürler hareketsiz: biri keman çalıyor, biri flüt, diğerleri oturmuş şarkı söylüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Dans ile karşılaştırın. Dans’ta her şey dönüyordu; Müzik’te figürler notalar gibi yan yana dizilmiş, birbirinden ayrı. Biri hareketin, diğeri dinlemenin resmi.
6. Kırmızı Atölye (1911)
Nerede: MoMA, New York
Matisse’in kendi atölyesi. Duvarlar, zemin ve mobilyalar tek bir koyu kırmızıya boyanmış; odada ise kendi resimleri, heykelleri ve seramikleri duruyor.
Bu eserde neye bakmalı? Mobilyalara. Masa, sandalye ve şifonyer yalnızca kırmızı zemin üzerinde bırakılmış ince sarı çizgilerle gösteriliyor, neredeyse şeffaf. Buna karşılık duvarlardaki resimler bütün renkleriyle boyanmış. Matisse için odadaki asıl gerçek eşyalar değil, sanat eserleri.
7. Collioure’da Pencere (1914)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
I. Dünya Savaşı’nın başladığı yıl yapılan bu tablo, Matisse’in en soyut eserlerinden biri. Açık bir pencere; ama dışarısı yalnızca siyah.
Bu eserde neye bakmalı? Siyaha. Matisse’in ışıklı pencerelerini bilen biri için bu karanlık çok çarpıcı. Savaşın gölgesinde yapılan resim, sonraki yüzyılın soyut ressamlarını şaşırtıcı biçimde önceden haber veriyor gibi.
8. Pembe Nü (Büyük Uzanan Nü) (1935)
Nerede: Baltimore Museum of Art
Modeli ve sonraki yıllarda asistanı olan Lydia Delectorskaya’yı gösteren tablo. Matisse tablonun gelişimini adım adım fotoğraflattı; yirmiden fazla ara aşama belgelendi.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenin biçimine. Kollar ve bacaklar gerçekçi oranlardan uzak, tuvalin kenarlarına kadar uzanıyor; arka plandaki mavi ve beyaz kareli desen de bu kıvrımlı bedeni daha da öne çıkarıyor.
9. Siyah Koltukta Odalık (1942)
Nerede: Özel koleksiyon
Bu tablonun modeli bir Osmanlı prensesi: Nermin Sultan. 1923’te İstanbul’da doğan Nermin Sultan, babası Şehzade Mahmud Şevket üzerinden Sultan Abdülaziz’in, annesi Adile Hanımsultan üzerinden de Sultan II. Abdülhamid’in torununun kızıydı. 1924’te hanedan sürgüne gönderildiğinde bir yaşındaydı ve anneannesi Naime Sultan ile Nice’in Cimiez semtine yerleşti; Matisse’in evi de aynı semtteydi.
Matisse, güzelliğinden etkilendiği genç kızı resmetmek için izin istedi ve 1942’de bu tablo ortaya çıktı. Nermin Sultan’ın sonraki hayatı zorluklarla geçti; 1998’de Fransa’da, Bagnols-sur-Cèze’de yoksulluk içinde öldü. Tablo 2015’te Londra’da açık artırmaya çıkarıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Koltuğun siyahına ve arkadaki desenlere. Matisse odalık temasına yirmi yıl sonra geri dönüyor ama figür artık 1920’lerdeki gibi pasif değil; dik oturuşu ve yüzündeki ifade, modelin kendi kişiliğini hissettiriyor.
10. Mavi Nü II (1952)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Kesilmiş kağıtlarla yapılan dört Mavi Nü’den biri. Matisse, mavi guajla boyanmış kağıtları makasla keserek oturan bir kadın figürü oluşturdu.
Bu eserde neye bakmalı? Figürün parçaları arasındaki beyaz boşluklara. Kol, bacak ve gövde ayrı parçalar halinde kesilmiş; beyaz çizgiler hem ayırıyor hem de bedeni bir heykel gibi hacimli gösteriyor. Makasla çizmek, Matisse’in kendi deyişiyle rengin içine doğrudan kesmekti.
Matisse’in eserlerini nerede görebilirsiniz?
Matisse’in eserleri dünyaya dağılmış durumda. Fransa’da Nice’teki Musée Matisse ve doğduğu kasaba Le Cateau-Cambrésis’teki Musée départemental Matisse sanatçıya adanmış iki müze. Paris’teki Centre Pompidou‘da ise geniş bir Matisse koleksiyonu var. Vence’deki Rosaire Şapeli ziyarete açık; güncel ziyaret saatlerini şapelin resmi sitesinden kontrol etmek gerekiyor.
Rusya’daki Ermitaj Müzesi ve Puşkin Müzesi, Şçukin ve Morozov koleksiyonları sayesinde dünyanın en önemli Matisse eserlerine sahip. ABD’de MoMA, Barnes Foundation ve Cone kardeşlerin koleksiyonunu barındıran Baltimore Museum of Art öne çıkıyor.
Henri Matisse hakkında merak edilenler
Fovizm nedir?
Fovizm (Fauvizm), 1905–1908 yılları arasında Matisse ve André Derain, Maurice de Vlaminck gibi ressamların öncülük ettiği kısa ömürlü ama çok etkili bir akım. Saf, parlak ve çoğu zaman gerçek dışı renkler, sert fırça darbeleri ve basitleştirilmiş biçimlerle tanınır. Adı, eleştirmen Louis Vauxcelles’in bu ressamlar için kullandığı “vahşiler” (fauves) kelimesinden gelir.
Matisse ile Picasso rakip miydi?
Hem rakip hem dosttular. 1906’da Stein’lerin evinde tanıştılar ve hayatları boyunca birbirlerinin işlerini yakından izlediler, resim takas ettiler. Picasso’nun Matisse’in ölümünden sonra onun renklerinin mirasını kendisinin sürdürmesi gerektiğini söylediği aktarılır. Picasso yazımda bu dönemi daha ayrıntılı anlattım.
Matisse neden kağıt kesmeye başladı?
1941’deki ameliyatın ardından uzun süre ayakta duramadı ve şövale başında çalışmakta zorlandı. Asistanlarının boyadığı renkli kağıtları yatağından ya da tekerlekli sandalyesinden makasla keserek yeni bir teknik geliştirdi. Bu dönemin eserleri bugün kariyerinin en özgün işleri arasında sayılıyor.
Matisse’in modeli olan Osmanlı prensesi kimdir?
Siyah Koltukta Odalık (1942) tablosunun modeli, 1923’te İstanbul’da doğan Nermin Sultan’dır. Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid’in soyundan gelen Nermin Sultan, hanedanın sürgününden sonra anneannesi Naime Sultan ile Nice’e yerleşmişti. 1998’de Fransa’da yoksulluk içinde öldü.
Kısaca Henri Matisse
| Doğum | 31 Aralık 1869, Le Cateau-Cambrésis (Fransa) |
| Ölüm | 3 Kasım 1954, Nice |
| Akım | Fovizm (öncüsü), Modern Sanat |
| Eğitim | Académie Julian, Gustave Moreau’nun atölyesi, Paris Güzel Sanatlar Okulu |
| Önemli koleksiyonerleri | Stein kardeşler, Sergey Şçukin, Cone kardeşler |
| Geç dönem tekniği | Guajla boyanmış kesme kağıt |
| En ünlü eserleri | Dans (1909–1910), Kırmızı Uyum (1908) |
| Diğer önemli eserleri | Şapkalı Kadın, Yaşama Sevinci, Kırmızı Atölye, Pembe Nü, Mavi Nü II, Rosaire Şapeli |
| Müzeleri | Musée Matisse (Nice), Musée départemental Matisse (Le Cateau-Cambrésis) |
Matisse’in resimlerinin önünde durunca insanın içi açılıyor. Kendi söylediği gibi, yorgun insanı dinlendiren bir koltuk gibi. Ama bu kolaylık görünüşte; her rengin yerini aylarca, bazen yıllarca düşündü. Hastalığın onu yatağa bağladığı yıllarda bile makası eline alıp yepyeni bir sanat yaratması, bence hikayesinin en güzel kısmı.
Matisse’in ilham aldığı Paul Cezanne ve Paul Gauguin, birlikte çalıştığı Paul Signac ve dostu Pablo Picasso yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
