Henri Rousseau: Hiç Görmediği Ormanları Resmeden Naif Usta
“Doğayı gözlemlemek ve gördüğümü boyamak kadar hiçbir şey beni mutlu etmiyor.” — Henri Rousseau
Henri Rousseau, hiç sanat eğitimi almamış, hayatının büyük bölümünü Paris’te gümrük memuru olarak geçirmiş ve elli yaşına yaklaşırken kendini tamamen resme vermiş bir ressam. Yaşadığı sürece alay konusu oldu; ama Picasso’dan sürrealistlere kadar 20. yüzyılın en yenilikçi sanatçıları onu ustaları arasında saydı.
Fransa’dan hiç çıkmadığı halde en ünlü resimleri tropik ormanlardır. Bu yazıda önce Rousseau’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Henri Rousseau kimdir?
Laval’dan Paris’e
Henri Julien Félix Rousseau, 21 Mayıs 1844’te Fransa’nın kuzeybatısındaki Laval kasabasında doğdu. Babası tenekeciydi; aile maddi sıkıntılar yaşadı. Rousseau gençliğinde bir avukat yazıhanesinde çalıştı, sonra askere gitti.
1871’den itibaren Paris’te şehre giren malların vergisini toplayan belediye görevlisi olarak çalıştı. Bu görev ona Le Douanier (Gümrükçü) lakabını kazandırdı; oysa hiçbir zaman gümrük memuru değil, yerel bir vergi memuruydu. Boş zamanlarında resim yaptı.
Kendi kendini yetiştiren ressam
Hiç akademik eğitim almadı. Louvre’da eski ustaların resimlerini kopyaladı, Paris’in botanik bahçesinde ve doğa tarihi müzesinde bitki ve hayvan eskizleri yaptı. Anatomi ve perspektif kurallarını bilmediği için figürleri ve manzaraları “çocuksu” bulundu; bugün naif sanat dediğimiz anlayışın en önemli temsilcisi kabul ediliyor. 1886’dan itibaren jürisiz Bağımsızlar Salonu’nda sergiledi; burada Camille Pissarro ve Paul Signac gibi ressamlar eserlerini fark etti.
1893’te, 49 yaşında emekli oldu ve kendini tamamen resme verdi. Geçimini resim dersleri ve keman dersleri vererek sağladı; yoksul bir hayat sürdü.
Alay ve keşif
Eserleri yıllarca eleştirmenlerin alayına uğradı; bir gazete onun ayaklarıyla, gözleri kapalı resim yaptığını yazdı. Ama genç kuşak farklı düşünüyordu. 1908’de Picasso, Montmartre’daki atölyesi Bateau-Lavoir’da Rousseau onuruna ünlü bir ziyafet düzenledi. O gece Rousseau’nun Picasso’ya, ikisinin de çağın en büyük ressamları olduğunu söylediği aktarılır.
Rousseau 2 Eylül 1910’da, 66 yaşında Paris’te öldü. Ölümünden sonra eserlerine ilgi hızla arttı; Sürrealistler onu öncüleri arasında saydı.
Rousseau’nun sanat anlayışı
Hiç görmediği ormanlar
Rousseau, resimlerindeki tropik ormanları Meksika’da askerlik yaparken gördüğünü anlatırdı. Oysa Fransa’dan hiç ayrılmadı. Ormanları Paris’teki botanik bahçesinden, hayvanat bahçesinden, doldurulmuş hayvanlardan ve dergilerdeki resimlerden kurdu. Ev bitkilerinin yaprakları resimlerinde dev tropik yapraklara dönüştü.
Naif mi, hesaplı mı?
Resimleri basit görünür: perspektif zayıftır, figürler düzdür, her yaprak tek tek çizilmiştir. Ama bu sadelik dikkatli bir düzenin ürünü. Rousseau yaprakları katman katman yerleştirir, renk tonlarını sabırla çoğaltır ve figürleri tam olarak istediği yere koyar. Sonuç hem çocuk resmi gibi içten hem de rüya gibi tekinsizdir.
Henri Rousseau’nun en önemli 10 eseri
1. Karnaval Akşamı (1886)
Nerede: Philadelphia Museum of Art
Çıplak ağaçların arasında, ay ışığında duran karnaval kostümlü bir çift. Rousseau’nun Bağımsızlar Salonu’nda sergilediği ilk önemli eserlerden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Ağaç dallarına. Her dal tek tek, neredeyse bir dantel gibi çizilmiş. Soluk gökyüzü ile karanlık orman arasındaki sessizlik, resme masal atmosferini veren şey.
2. Kendim: Portre-Manzara (1890)
Nerede: Ulusal Galeri, Prag
Rousseau elinde palet ve fırçayla, Seine kıyısında duruyor. Arkasında bir gemi, Eyfel Kulesi ve gökyüzünde bir balon var.
Bu eserde neye bakmalı? Ölçeğe. Rousseau kendini gemilerden ve kuleden büyük resmetmiş. Kendine biçtiği yeri hiç saklamıyor: bu resim aynı zamanda bir sanatçı beyannamesi.
3. Şaşırtan! Tropik Fırtınada Kaplan (1891)
Nerede: National Gallery, Londra
Rousseau’nun ilk orman resmi. Şimşeklerin çaktığı bir fırtınada, uzun otların arasından fırlayan bir kaplan.
Bu eserde neye bakmalı? Yağmura. İnce beyaz çizgiler bütün resmin üzerinden eğik olarak geçiyor; Rousseau yağmuru resmin üstüne cam gibi yerleştirmiş. Kaplanın neye saldırdığı hiç görünmüyor ve bu belirsizlik gerilimi artırıyor.
4. Savaş (1894)
Nerede: Musée d’Orsay, Paris
Elinde kılıç ve meşaleyle kara bir at üzerinde uçan bir figür; altında cesetler ve karga sürüsü.
Bu eserde neye bakmalı? Figürün yüzüne. Çocuksu, neredeyse gülümseyen bir yüz; ama etraf tam bir felaket. Rousseau savaşı bir alegori olarak resmediyor ve naif üslup bu sahneyi daha da ürkütücü kılıyor.
5. Uyuyan Çingene (1897)
Nerede: MoMA, New York
Çölde, dolunay altında uyuyan bir kadın ve onu koklayan bir aslan. Rousseau’nun en ünlü eseri.
Bu eserde neye bakmalı? Aslanın kuyruğuna ve kadının elindeki bastona. Her şey donmuş gibi; aslan saldırmıyor, kadın uyanmıyor. Rousseau bu resmi memleketi Laval’a satmayı teklif etmiş, kabul edilmemişti. Bugün MoMA’nın en çok ziyaret edilen eserlerinden biri.
6. Aç Aslan (1905)
Nerede: Fondation Beyeler, Basel
Bir antilobu parçalayan aslan ve onları izleyen kuşlar. 1905 Sonbahar Salonu’nda, Fovistlerin skandal yaratan salonunda sergilendi.
Bu eserde neye bakmalı? Yaprakların katmanlarına. Rousseau her yaprak düzeyini ayrı bir yeşil tonuyla boyamış; ormanın derinliği renk tonlarıyla kuruluyor. Aynı salonda sergilendiği genç Fovistler, bu resmi ciddiye alan ilk kuşaktı.
7. Yılan Oynatıcısı (1907)
Nerede: Musée d’Orsay, Paris
Ay ışığında, flüt çalan karanlık bir figür ve etrafını saran yılanlar. Resmi, ressam Robert Delaunay’nın annesi Berthe Delaunay ısmarladı.
Bu eserde neye bakmalı? Siluete. Oynatıcının yüzü yok; yalnızca gözleri parlıyor. Işık arkadan geliyor ve her yaprağın kenarını çiziyor. Rüya ile korku arasındaki o ince çizgi, Rousseau’da en güçlü burada.
8. Futbol Oynayanlar (1908)
Nerede: Solomon R. Guggenheim Museum, New York
Çizgili formalarıyla, bıyıklı dört adam ağaçların arasında top oynuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Havada asılı kalmış bedenlere. Figürler koşmuyor, sanki havada duruyor. Rousseau hareketi anlatmaya çalışırken zamanı durdurmuş. Dönemin yeni popüler sporunu resmeden ilk sanatçılardan biri olması da ayrıca ilginç.
9. Rüya (1910)
Nerede: MoMA, New York
Rousseau’nun son büyük eseri. Ormanın ortasında, kırmızı bir kanepede uzanan çıplak bir kadın; çevresinde aslanlar, kuşlar ve flüt çalan bir figür.
Bu eserde neye bakmalı? Kanepeye. Ormanın ortasında bir salon mobilyası var ve kimse bunu tuhaf bulmuyor. Rousseau resmin yanına yazdığı şiirde, kadının uykuya daldığını ve rüyasında bu ormanı gördüğünü anlatmıştı. Ölümünden birkaç ay önce sergilenen bu eser, nihayet olumlu eleştiriler aldı.
10. Yaşlı Junier’in Arabası (1908)
Nerede: Musée de l’Orangerie, Paris
Rousseau’nun komşusu Junier, ailesi ve köpekleriyle birlikte at arabasında poz veriyor.
Bu eserde neye bakmalı? Köpeklerin boyutuna. Öndeki küçük köpek ile arabanın altındaki büyük köpek, gerçek ölçülerle ilgisiz. Rousseau bir fotoğraftan çalışmış olsa bile, her şeyi kendi düzenine göre yeniden kurmuş.
Rousseau’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Paris’te Musée d’Orsay (Savaş, Yılan Oynatıcısı) ve Musée de l’Orangerie en önemli adresler. New York’taki MoMA‘da Uyuyan Çingene ve Rüya birlikte görülebiliyor; Londra’daki National Gallery‘de Tropik Fırtınada Kaplan var.
Rousseau’nun eserleri telif koruması altında değil. Bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz; sitede hangi eserlere ait görsellerin bulunduğunu birlikte belirleyip yazıya yerleştirebiliriz.
Henri Rousseau hakkında merak edilenler
Naif sanat nedir?
Akademik eğitim almamış sanatçıların, perspektif ve anatomi kurallarına uymayan, sade ve içten üslubuna verilen ad. Çocuk resimlerini andıran düz biçimler, parlak renkler ve ayrıntı tutkusu tipik özellikleridir. Henri Rousseau, bu anlayışın en tanınan ismi.
Rousseau gerçekten tropik ormanları gördü mü?
Hayır. Meksika’da askerlik yaptığını ve orman manzaralarını orada gördüğünü anlatırdı, ama Fransa’dan hiç ayrılmadı. Ormanlarını Paris’teki botanik bahçesinden, hayvanat bahçesinden, doldurulmuş hayvanlardan ve dergi resimlerinden kurdu.
Neden “Le Douanier” deniyor?
Fransızca “gümrükçü” anlamına gelen bu lakap, Paris’te şehre giren mallardan vergi toplayan bir belediye görevlisi olarak çalışmasından geliyor. Aslında gümrük teşkilatında değil, yerel vergi biriminde çalışıyordu; lakap yine de kalıcı oldu.
Picasso’nun Rousseau onuruna verdiği ziyafet nedir?
1908’de Picasso, Montmartre’daki atölyesinde Rousseau onuruna bir ziyafet düzenledi. Gecenin yarı şaka yarı ciddi bir kutlama olduğu anlatılır; ama Picasso’nun Rousseau’ya duyduğu hayranlık gerçekti ve onun bir eserini satın almıştı. Bu gece, genç avangardın Rousseau’yu sahiplendiği an olarak anılıyor.
Kısaca Henri Rousseau
| Doğum | 21 Mayıs 1844, Laval (Fransa) |
| Ölüm | 2 Eylül 1910, Paris |
| Akım | Naif sanat; Post-Empresyonizm döneminde |
| Lakabı | Le Douanier (Gümrükçü) |
| Mesleği | Paris’te vergi memuru; 1893’te emekli oldu |
| Eğitimi | Yok; kendi kendini yetiştirdi |
| En ünlü eserleri | Uyuyan Çingene (1897), Rüya (1910) |
| Diğer önemli eserleri | Tropik Fırtınada Kaplan, Savaş, Yılan Oynatıcısı, Futbol Oynayanlar |
| Etkilediği sanatçılar | Picasso, Kandinsky, Léger ve Sürrealistler |
Rousseau’nun hikayesi bana hep cesaret verici gelmiştir: elli yaşına kadar memurluk yapmış, hiç eğitim almamış, sürekli alay edilmiş bir adam kendi hayal dünyasından vazgeçmedi. Üstelik o ormanları hiç görmemişti. Uyuyan Çingene’nin önünde durunca, hayal gücünün doğrudan gözlemden bazen daha güçlü olabileceğini düşünüyorsunuz.
Rousseau’yu takdir eden Pablo Picasso ve Camille Pissarro, onun açtığı düş dünyasından beslenen René Magritte ve Frida Kahlo yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Empresyonist ressamları ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Empresyonist ve Realist ressamlar testim sizi bekliyor.
