Georges Braque: Kübizmin Sessiz Kurucusu
“Picasso ile o yıllarda, birbirine iple bağlanmış dağcılar gibiydik.” — Georges Braque
Georges Braque, Picasso ile birlikte Kübizm‘i kuran ressam. Ama adı çoğu zaman Picasso’nun gölgesinde kalır. Oysa Kübizmin en cesur buluşlarının bir kısmı ona ait: tuvale gerçek kağıt yapıştırmak, resme harfler ve taklit ahşap desenleri sokmak.
Fovizmle başlayıp Kübizmi kurduktan sonra altmış yıl boyunca sessiz, sabırlı ve dingin bir sanat üretti. Natürmortları, kuşları ve atölye resimleriyle 20. yüzyıl resminin en rafine isimlerinden biri oldu. Bu yazıda önce Braque’ın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Georges Braque kimdir?
Badanacılıktan resme
Georges Braque, 13 Mayıs 1882’de Paris yakınlarındaki Argenteuil’de doğdu. Sekiz yaşındayken aile Le Havre’a taşındı. Hem babası hem dedesi boyacı ve dekoratördü; Braque da bu mesleği öğrendi. Ahşap ve mermer taklidi yüzeyler yapmayı, harf boyamayı ve malzemeyi tanımayı bu çıraklık yıllarında öğrendi. İleride Kübizmin en özgün tekniklerinden bazıları buradan doğacaktı.
Akşamları Le Havre Güzel Sanatlar Okulu’na gitti, 1900’de Paris’e taşındı. Akademik eğitime uzun süre bağlı kalmadı.
Fovizm yılları
1905’te Matisse ve André Derain’in parlak renkli resimleriyle tanıştı ve kısa süre içinde Fovizme katıldı. Arkadaşı Othon Friesz ile Anvers ve Güney Fransa’da çalıştı. 1907’de Bağımsızlar Salonu’nda sergilediği fovist resimlerinin hepsi satıldı.
Aynı yıl iki şey onu derinden etkiledi: Sonbahar Salonu’ndaki büyük Cezanne retrospektifi ve Picasso’nun atölyesinde gördüğü Avignonlu Kızlar. Anlatılana göre tablo karşısında şaşkına dönmüş ve Picasso’ya, bu resmin insana ip yedirmek ya da gazyağı içirmek gibi olduğunu söylemişti. Ama birkaç ay içinde aynı yoldan yürümeye başladı.
Kübizmin doğuşu
1908 yazında L’Estaque’ta yaptığı manzaralar Sonbahar Salonu tarafından reddedildi. Jüri üyelerinden Matisse’in bu resimler için “küçük küplerden” oluştuğunu söylediği aktarılır; eleştirmen Louis Vauxcelles de yazısında benzer bir ifade kullandı. Kübizm adı böyle doğdu.
1909–1914 arasında Braque ile Picasso neredeyse her gün birlikte çalıştı, birbirlerinin atölyesine gidip resimleri tartıştılar. Braque bu dönemi, birbirine iple bağlanmış iki dağcıya benzetiyordu. Bazı resimlerini imzalamadılar bile; kimin neyi ilk yaptığını ayırt etmek bugün bile zor.
Savaş ve sonrası
1914’te I. Dünya Savaşı çıkınca askere gitti. 1915’te başından ağır yaralandı, ameliyat edildi ve bir süre göremedi. Uzun bir iyileşme döneminin ardından 1917’de resme döndü; ama Picasso ile o yoğun ortaklık geri gelmedi.
Sonraki kırk yılda üslubunu yavaş yavaş yumuşattı. Natürmortlar, yuvarlak sehpalar (guéridon), müzik aletleri ve kuşlar resimlerinin değişmez konuları oldu. 1937’de Carnegie Ödülü’nü kazandı. 1952–1953’te Louvre’un Etrüsk salonunun tavanı için kuş resimleri yaptı.
31 Ağustos 1963’te, 81 yaşında Paris’te öldü. Fransa ona devlet töreni düzenledi; Kültür Bakanı André Malraux, Louvre’un avlusunda konuşma yaptı.
Braque’ın sanat anlayışı
Papier collé: resme gerçek malzeme girer
1912’de Braque, duvar kağıdı dükkanında gördüğü ahşap desenli kağıdı kesip çizimine yapıştırdı. Böylece papier collé (yapıştırılmış kağıt) tekniği doğdu. Resme gerçek nesnelerin ve malzemelerin girmesi, 20. yüzyıl sanatının en etkili fikirlerinden biri oldu. Braque ayrıca boyaya kum karıştırdı, harf şablonları kullandı ve taklit ahşap dokular yaptı.
Sessiz bir resim
Braque’ın resimleri Picasso’nunkiler kadar gürültülü değil. Renkleri kısık: kahverengiler, griler, yeşiller, siyahlar. Konuları gündelik ve sakin: bir gitar, bir meyve tabağı, bir masa. “Şeyleri değil, onların arasındaki ilişkiyi resmediyorum” anlayışı, sanatını sessiz ama son derece yoğun kılıyor.
Georges Braque’ın en önemli 10 eseri
1. L’Estaque’ta Evler (1908)
Nerede: Kunstmuseum Bern
Kübizmin başlangıç eserlerinden biri. Güney Fransa’daki L’Estaque köyünün evleri, pencereleri neredeyse silinmiş, küp gibi bloklara dönüşmüş.
Bu eserde neye bakmalı? Gökyüzünün yokluğuna. Braque manzaradan ufku ve derinliği kaldırmış; evler ile ağaçlar aynı yüzeyde birbirine kenetleniyor. Bu resimlerin reddedilmesi, Kübizm adının doğmasına yol açtı.
2. Büyük Çıplak (1908)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Braque’ın Avignonlu Kızlar’ı gördükten sonraki en doğrudan cevabı. Kadın figürü köşeli hacimlere bölünmüş, aynı anda hem önden hem yandan görünüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenin çevresindeki koyu konturlara. Figür ile arka plan aynı ağırlıkta; klasik nü resminin yumuşaklığı tamamen gitmiş. Fovizmin renklerini bıraktığı, Kübizme geçtiği an tam olarak burası.
3. Keman ve Şamdan (1910)
Nerede: San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA)
Analitik Kübizmin en güzel örneklerinden biri. Keman, şamdan ve masa küçük yüzeylere bölünmüş; renk neredeyse tamamen kahverengi ve griye inmiş.
Bu eserde neye bakmalı? Kemanın kıvrımlı ses deliklerine. Braque tanınabilir küçük ipuçlarını bilerek bırakıyor: bir telin ucu, şamdanın gövdesi. Bu ipuçları olmadan resim tamamen soyuta dönüşürdü; Kübizmin sınırı tam burada.
4. Portekizli (1911)
Nerede: Kunstmuseum Basel
Bir barda gitar çalan adamı gösteren, Analitik Kübizmin doruk eserlerinden biri. Resimde ilk kez şablonla basılmış harfler ve rakamlar görünüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Sağ üstteki harflere ve rakamlara. “BAL” yazısı ve sayılar bir afişten geliyor. Bu harfler hem resmin düz bir yüzey olduğunu hatırlatıyor hem de sahneyi gerçek dünyaya bağlıyor. Yazının resme girişi buradan başladı.
5. Meyve Tabağı ve Bardak (1912)
Nerede: Özel koleksiyon
Sanat tarihinin ilk papier collé eseri. Braque, ahşap desenli duvar kağıdını kesip kömür kalemiyle yaptığı çizimin üzerine yapıştırdı.
Bu eserde neye bakmalı? Kağıdın kenarlarına. Yapıştırılan parçalar hem bir masa hem bir lambri hem de sadece kağıdın kendisi. Gerçek bir malzeme, resmedilen şeyin yerine geçiyor. Kolajın ve modern sanattaki bütün malzeme denemelerinin başlangıcı bu küçük eser.
6. Gitarlı Adam (1911–1912)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Braque’ın müzik aleti çalan figür temasını en ileri götürdüğü Kübist eserlerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Figürün merkezine. Gitarın telleri ve adamın omuzları seçiliyor; ama beden ile mekan aynı gri-kahverengi örgü içinde eriyor. Braque’ın müziğe duyduğu ilgi resimlerinin değişmez konusu oldu; kendisi de akordeon ve flüt çalardı.
7. Café-Bar (1919)
Nerede: Kunstmuseum Basel
Savaş yaralanmasının ardından resme döndüğü yılların büyük eseri. Sentetik Kübizmin renkli, düz ve dekoratif yüzeyleri burada.
Bu eserde neye bakmalı? Renklerin geri gelmesine. Analitik dönemdeki kahverengi tonların yerini siyah, yeşil, mavi ve beyaz almış. Biçimler de daha büyük ve okunaklı. Braque savaş sonrasında daha sakin, daha düzenli bir dünya kuruyor.
8. Sarı Masa Örtüsü (1935)
Nerede: Özel koleksiyon
Braque’a 1937’de Carnegie Ödülü’nü kazandıran büyük natürmort. Sarı bir örtünün üzerinde meyveler, bir tabak ve bir bıçak.
Bu eserde neye bakmalı? Masa örtüsünün desenine. Braque yüzeyleri kazıyarak ve boyaya kum karıştırarak dokular oluşturuyor; resme dokunmak ister gibi bakıyorsunuz. Badanacılık yıllarından kalan bilgi bütün geç dönem resimlerinde hissediliyor.
9. Atölye serisi (1949–1956)
Nerede: Çeşitli müzeler; biri Centre Pompidou’da
Braque’ın kendi atölyesini konu alan sekiz büyük tablodan oluşan dizi. Resimlerin içinde tuvaller, paletler, sürahiler ve uçan bir kuş var.
Bu eserde neye bakmalı? Kuşu bulmaya çalışın. Bazı tablolarda net, bazılarında neredeyse görünmez. Braque için kuş, atölyenin kapalı dünyası içinde özgürlüğün ve hayal gücünün simgesiydi. Bu seri, geç döneminin başyapıtı sayılır.
10. Kuşlar (Louvre tavanı) (1953)
Nerede: Louvre Müzesi, Etrüsk Salonu, Paris
Fransız devletinin siparişiyle Louvre’un Etrüsk salonunun tavanına yaptığı, koyu mavi zemin üzerinde büyük siyah kuşlar.
Bu eserde neye bakmalı? Kuşların biçimine. Neredeyse hiçbir ayrıntı yok; yalnızca kanatların hareketi. Braque’ın altmış yıllık sadeleşmesinin vardığı yer burası. Yaşarken eseri Louvre’a giren az sayıda sanatçıdan biri olması da ayrıca dikkate değer.
Braque’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?
Paris’teki Centre Pompidou, Braque’ın her döneminden eserlerle en kapsamlı koleksiyona sahip. Louvre‘da Etrüsk salonunun tavanındaki kuşları görebilirsiniz. Normandiya’daki Varengeville-sur-Mer’de, Braque’ın tasarladığı vitraylar ve mezarı bulunuyor.
İsviçre’deki Kunstmuseum Basel ve Kunstmuseum Bern, ABD’de MoMA, SFMOMA ve The Met diğer önemli adresler. Braque’ın eserleri telif koruması altında olduğu için bu yazıda görsellerine yer vermedim; müzelerin sitelerinde yüksek çözünürlüklü görüntülerini bulabilirsiniz.
Georges Braque hakkında merak edilenler
Kübizmi Picasso mu Braque mı buldu?
İkisi birlikte geliştirdi. Çıkış noktası Cezanne‘ın doğayı temel geometrik biçimlerle ele alma fikriydi. Picasso‘nun 1907 tarihli Avignonlu Kızlar tablosu kırılma anı kabul edilir; ama akımın kuralları 1909–1914 arasında iki ressamın günlük alışverişiyle oluştu. Harflerin ve yapıştırılmış kağıdın resme girmesi gibi bazı önemli adımlar Braque’a ait.
Analitik ve Sentetik Kübizm ne demek?
Analitik Kübizm (yaklaşık 1909–1912), nesneleri küçük yüzeylere ayırıp birçok açıdan aynı anda gösterir; renk kısıtlıdır. Sentetik Kübizm (1912 sonrası) ise tersine, parçaları bir araya getirerek kurar: kolaj, yapıştırılmış kağıt, harfler ve daha canlı renkler bu dönemin özellikleridir.
Papier collé nedir?
Braque’ın 1912’de geliştirdiği, kağıt parçalarını doğrudan resmin yüzeyine yapıştırma tekniği. İlk örneğinde ahşap desenli duvar kağıdı kullandı. Bu teknik, kolajın ve modern sanattaki malzeme denemelerinin başlangıcı kabul edilir.
Braque ile Picasso’nun dostluğu neden bitti?
Kesin bir kopuş yaşanmadı; araya savaş girdi. Braque 1914’te askere gitti ve 1915’te başından ağır yaralandı. Döndüğünde Picasso başka yollara sapmıştı. İkili sonraki yıllarda görüşmeye devam etti ama o yoğun ortak çalışma dönemi bir daha geri gelmedi.
Kısaca Georges Braque
| Doğum | 13 Mayıs 1882, Argenteuil (Fransa) |
| Ölüm | 31 Ağustos 1963, Paris |
| Akım | Fovizm, Kübizm (kurucularından) |
| Birlikte çalıştığı sanatçı | Pablo Picasso (1909–1914) |
| Geliştirdiği teknik | Papier collé (yapıştırılmış kağıt) |
| Ödülü | Carnegie Ödülü (1937) |
| En ünlü eserleri | Portekizli (1911), Meyve Tabağı ve Bardak (1912) |
| Diğer önemli eserleri | L’Estaque’ta Evler, Keman ve Şamdan, Café-Bar, Atölye serisi, Louvre tavanındaki Kuşlar |
| En büyük koleksiyon | Centre Pompidou, Paris |
Braque’ı Picasso ile karşılaştırmak haksızlık gibi geliyor bana. Picasso her on yılda bir kabuk değiştirirken Braque aynı birkaç nesneye altmış yıl boyunca bakmayı seçti: bir gitar, bir masa, bir kuş. Gürültü çıkarmadan çalıştı ve Kübizmin en kalıcı buluşlarının bir kısmını sessizce ortaya koydu. Resimlerinin önünde durunca insanın sesi kendiliğinden alçalıyor.
Kübizmi birlikte kurduğu Pablo Picasso, ikisinin de yolunu açan Paul Cezanne ve Fovizm yıllarındaki yol arkadaşı Henri Matisse yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
