Henri de Toulouse-Lautrec: Montmartre’ın ve Modern Afişin Ressamı
“Her zaman insanları gördüğüm gibi çizdim; ne daha çirkin ne daha güzel.” — Henri de Toulouse-Lautrec’e atfedilen söz
Henri de Toulouse-Lautrec, Paris’in gece hayatının ressamı. Moulin Rouge’un dansçılarını, kabare şarkıcılarını, sirk oyuncularını ve genelev sakinlerini, hiçbirini süslemeden ya da küçümsemeden resmetti.
Aynı zamanda modern afişin kurucusu sayılıyor: taş baskı tekniğiyle yaptığı Moulin Rouge afişleri, reklamı bir sanat dalına dönüştürdü. Bu yazıda önce Lautrec’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Henri de Toulouse-Lautrec kimdir?
Bir kont ailesinin oğlu
Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa, 24 Kasım 1864’te Fransa’nın güneyindeki Albi’de, eski bir aristokrat ailede doğdu. Anne ve babası kuzendi; ailede yaygın olan akraba evlilikleri, çocuklarda kemik gelişimini etkileyen bir hastalığa yol açtığı düşünülüyor.
On üç ve on dört yaşlarında geçirdiği iki kazada uyluk kemiklerini kırdı. Kemikleri düzgün kaynamadı ve bacakları büyümeyi durdurdu; yetişkinliğinde boyu yaklaşık 1,52 metrede kaldı. Bu uzun iyileşme dönemlerinde resim yapmaya başladı.
Montmartre
1882’de Paris’e gidip Léon Bonnat ve Fernand Cormon’un atölyelerinde çalıştı; Cormon’un atölyesinde Van Gogh ile tanıştı ve onun bir portresini yaptı. Kısa sürede Montmartre’a yerleşti. Aristokrat ailesinin dünyasından uzaklaşıp kabareler, dans salonları ve gece kulüplerinin dünyasına girdi.
1889’da Moulin Rouge açıldığında mekanın müdavimlerinden biri oldu; kendisine ayrılmış bir masası vardı ve resimleri duvarlarda asılıydı. Dansçı La Goulue, Jane Avril ve şarkıcı Aristide Bruant gibi isimleri defalarca resmetti.
Afiş devrimi
1891’de Moulin Rouge için yaptığı ilk taş baskı afiş, Paris sokaklarına asıldığı gün büyük ilgi gördü. Birkaç düz renk, kalın konturlar ve güçlü bir siluet; afişler o güne kadar süslü ve kalabalıkken Lautrec onları sadeleştirip uzaktan bir anda okunur hale getirdi. Yaklaşık otuz afiş tasarladı ve grafik tasarımın ilk büyük ustası sayıldı.
Son yılları
Yoğun alkol kullanımı sağlığını hızla bozdu. 1899’da birkaç ay bir sanatoryumda tedavi gördü; hafızadan yaptığı sirk çizimleriyle iyileştiğini kanıtlamaya çalıştı. İyileşme kalıcı olmadı. 9 Eylül 1901’de, 36 yaşında ailesinin Malromé şatosunda öldü. Annesi, oğlunun eserlerini doğduğu şehir Albi’ye bağışladı; bugün oradaki müze dünyanın en büyük Lautrec koleksiyonuna sahip.
Lautrec’in sanat anlayışı
Çizginin gücü
Lautrec her şeyden önce müthiş bir çizerdi. Birkaç hızlı konturla bir dansçının duruşunu, bir şarkıcının el hareketini yakalayabiliyordu. Boyayı çoğu zaman inceltip kartona sürdü; bu teknik, resimlerine neredeyse pastel bir hafiflik veriyor.
Süslemeden bakmak
Genelev sakinlerini ya da gece kulübü çalışanlarını resmederken ne acındırdı ne de egzotikleştirdi. Onları yıkanırken, uyurken, kağıt oynarken, yani işin dışındaki sıradan anlarında gösterdi. Bu bakış, dönemin ahlakçı resminden çok farklıydı ve bugün de en çok takdir edilen yanı.
Henri de Toulouse-Lautrec’in en önemli 10 eseri
1. Moulin Rouge: La Goulue (1891)
Nerede: Afiş; Musée Toulouse-Lautrec (Albi), MoMA ve başka koleksiyonlar
Lautrec’in ilk afişi ve modern afiş sanatının başlangıcı. Önde dansçı La Goulue, arkada siyah siluet halinde seyirciler.
Bu eserde neye bakmalı? Ön plandaki siyah siluete. Dansçının partneri Valentin, tamamen şeffaf gri bir hayalet gibi çizilmiş. Yalnızca dört renk kullanılmış ve yazı da görüntünün parçası. Afişler duvara asıldığı gün sökülüp çalınmaya başlandı.
2. Moulin Rouge’da (1892–1895)
Nerede: Art Institute of Chicago
Mekanın içinde bir masanın çevresinde oturan müdavimler; sağ kenarda yeşil-mavi ışıkla aydınlanmış bir kadın yüzü.
Bu eserde neye bakmalı? Sağdaki yüze. Gaz lambasının ışığı teni yeşile çeviriyor; neredeyse bir maske. Ayrıca arka planda Lautrec’in kendisi, uzun boylu kuzeninin yanında yürürken görülüyor; kendini boyunun farkıyla birlikte resme koymuş.
3. Jane Avril afişi (1893)
Nerede: Afiş; Musée Toulouse-Lautrec ve çeşitli koleksiyonlar
Jardin de Paris’te sahne alan dansçı Jane Avril’i gösteren afiş. Önde, resmi çerçeveleyen bir kontrbas sapı ve müzisyenin eli var.
Bu eserde neye bakmalı? Kadrajın kesilmesine. Müzisyenin eli ve enstrüman alt kenardan içeri giriyor; Japon baskılarının kadraj anlayışı burada çok net. Jane Avril, Lautrec’in en sık çalıştığı ve kendisiyle dost olduğu dansçıydı.
4. Divan Japonais (1893)
Nerede: Afiş; çeşitli müze koleksiyonları
Bir kafe-konser mekanı için yapılan afiş. Önde siyahlar içinde Jane Avril, arkada sahnede başı kesilmiş halde görülen şarkıcı Yvette Guilbert.
Bu eserde neye bakmalı? Başsız şarkıcıya. Guilbert’i uzun siyah eldivenlerinden tanıyoruz; yüzü kadrajın dışında. Lautrec bir insanı tek bir ayrıntıyla tanıtabileceğini gösteriyor.
5. La Goulue Moulin Rouge’a Girerken (1892)
Nerede: MoMA, New York
Ünlü dansçı, iki arkadaşının kolunda salona girerken.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzlerin ifadesine. Sahnedeki gösterişli dansçı burada yorgun ve sıradan görünüyor. Lautrec, ünlü kişilerin sahne arkasındaki hallerine hep daha çok ilgi duydu.
6. Rue des Moulins’de Salon (1894)
Nerede: Musée Toulouse-Lautrec, Albi
Bir genelevin bekleme salonunda oturan kadınlar. Lautrec bir dönem böyle mekanlarda kalarak çalıştı.
Bu eserde neye bakmalı? Bekleyişe. Kimse poz vermiyor, kimse müşteriye bakmıyor; kadınlar yorgun ve dalgın oturuyor. Kırmızı kanepeler ve kahverengi tonlar mekanı boğucu kılıyor. Bu resimler, dönemin en dürüst toplumsal belgeleri arasında.
7. Yatakta: Öpücük (1892)
Nerede: Özel koleksiyon ve benzer versiyonlar
Aynı evlerde yaşayan iki kadının yatakta sarılışı. Lautrec bu konuyu birkaç kez çalıştı.
Bu eserde neye bakmalı? Sıcaklığa. Ne röntgenci bir bakış ne de ahlaki bir yargı var; sahne şefkatli ve mahrem. Lautrec’in insanlara nasıl baktığını en iyi anlatan eserlerden biri.
8. Ambassadeurs: Aristide Bruant (1892)
Nerede: Afiş; çeşitli koleksiyonlar
Şarkıcı Aristide Bruant’ın siyah pelerini, kırmızı atkısı ve geniş şapkasıyla afişleştirilmiş hali.
Bu eserde neye bakmalı? Siluete. Yüz ayrıntısı neredeyse yok; kırmızı atkı ve siyah şapka bir marka gibi çalışıyor. Bruant, mekan sahipleri afişi beğenmediğinde onu asmazlarsa sahneye çıkmayacağını söylemişti.
9. Yvette Guilbert’in Eldivenlerini Giymesi (1894)
Nerede: Musée Toulouse-Lautrec, Albi
Ünlü şarkıcının sahne öncesi hazırlık anı; uzun siyah eldivenlerini çekerken.
Bu eserde neye bakmalı? Ellere ve yüz ifadesine. Sahne makyajı altındaki yorgunluk görünüyor. Guilbert, Lautrec’in kendisini çirkin gösterdiğinden yakınırdı; ressam ise güzellik değil karakter peşindeydi.
10. Sirk çizimleri (1899)
Nerede: Musée Toulouse-Lautrec, Albi ve çeşitli koleksiyonlar
Sanatoryumda tedavi gördüğü dönemde, tamamen hafızasından yaptığı otuz dokuz sirk çizimi.
Bu eserde neye bakmalı? Hafızanın keskinliğine. Ne model ne fotoğraf var; yalnızca hatırladıkları. Atların hareketi, palyaçoların duruşu birkaç çizgiyle kurulmuş. Lautrec bu çizimlerle taburcu edilmeyi sağladı; bu yüzden hem sanatsal hem de kişisel bir belge.
Lautrec’in eserlerini nerede görebilirsiniz?
Doğduğu şehir Albi’deki Musée Toulouse-Lautrec, annesinin bağışıyla kurulan ve dünyanın en büyük koleksiyonuna sahip olan müze. Bir Güney Fransa gezisinde en çok değen duraklardan biri.
Paris’te Musée d’Orsay, Chicago’da Art Institute, New York’ta MoMA ve The Met önemli eserlerine sahip. Afişlerinin baskıları pek çok müzede bulunuyor. Lautrec’in eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Henri de Toulouse-Lautrec hakkında merak edilenler
Toulouse-Lautrec’in boyu neden kısaydı?
Ergenlik çağında iki ayrı kazada uyluk kemiklerini kırdı ve kemikler düzgün iyileşmedi; bacakları büyümeyi durdururken gövdesi normal gelişti. Bunun altında, ailedeki akraba evlilikleriyle ilişkilendirilen kemik gelişim bozukluğu olduğu düşünülüyor. Kesin tanı bugün bile tartışmalı.
Modern afişin kurucusu sayılması neden?
1891’deki Moulin Rouge afişiyle, o güne kadar süslü ve ayrıntılı olan afişleri birkaç düz renge, güçlü siluetlere ve büyük yazıya indirdi. Sokaktan geçen birinin saniyeler içinde anlayabileceği bu tasarım anlayışı, modern grafik tasarımın temeli oldu.
Lautrec neden genelevleri resmetti?
Bir dönem bu evlerde kalarak çalıştı; kadınların günlük hayatına tanık oldu. Onları müşteriyle değil, kendi aralarında, yıkanırken ya da uyurken resmetti. Amacı ne teşhir ne de ahlaki ders vermekti; gözden çıkarılmış insanlara da diğer herkes gibi bakmaktı.
Van Gogh ile tanışıyor muydu?
Evet. 1886’da Cormon’un atölyesinde tanıştılar ve arkadaş oldular. Lautrec’in pastelle yaptığı Van Gogh portresi, ressamın Paris yıllarının en iyi bilinen görüntülerinden biri. Van Gogh’un Arles’a gitme fikrini destekleyenlerden biri de oydu.
Kısaca Henri de Toulouse-Lautrec
| Doğum | 24 Kasım 1864, Albi (Fransa) |
| Ölüm | 9 Eylül 1901, Malromé Şatosu (Fransa) |
| Akım | Post-Empresyonizm; modern afişin öncüsü |
| Hocaları | Léon Bonnat, Fernand Cormon |
| Yaşadığı yer | Montmartre, Paris |
| Başlıca konuları | Kabareler, Moulin Rouge, sirk, genelevler, portreler |
| En ünlü eserleri | Moulin Rouge: La Goulue afişi (1891), Moulin Rouge’da (1892–1895) |
| Diğer önemli eserleri | Jane Avril afişi, Divan Japonais, Rue des Moulins’de Salon |
| Müzesi | Musée Toulouse-Lautrec, Albi |
Lautrec’in resimlerinde gece hayatı parlak değil; biraz yorgun, biraz hüzünlü. Kendi bedeniyle dışlanmışlık duygusunu erken yaşta tanıdığı için, dışarıda kalan insanlara bakarken merhametli ama duygusal olmayan bir yer bulmuş. Otuz altı yılda bıraktığı işe bakınca, bu kadar kısa sürede bu kadar çok şey görmüş olması şaşırtıcı.
Lautrec’in arkadaşı Vincent van Gogh, ondan etkilendiği Edgar Degas ve çağdaşı Paul Gauguin yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Empresyonist ressamları ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Empresyonist ve Realist ressamlar testim sizi bekliyor.
