Michelangelo: Davut, Pieta ve Sistine Şapeli’nin Ustası
“Her mermer bloğun içinde bir heykel vardır; işim fazlalıkları kaldırmaktır.” — Michelangelo’ya atfedilen söz
Michelangelo Buonarroti, Rönesans’ın en güçlü sanatçısı ve kendini her şeyden önce heykeltıraş sayan bir usta. Davut heykeli, Pieta ve Sistine Şapeli’nin tavanı; üçü de sanat tarihinin en tanınan eserleri arasında.
Neredeyse doksan yıl yaşadı, dokuz papa gördü, heykel yaptı, fresk boyadı, şiir yazdı ve Aziz Petrus Bazilikası’nın kubbesini tasarladı. Bu yazıda önce Michelangelo’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Michelangelo kimdir?
Taşı seçen çocuk
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, 6 Mart 1475’te Floransa yakınlarındaki Caprese’de doğdu. Babası oğlunun sanatçı olmasına karşı çıktı; sanat o dönemde el işi sayılıyordu ve aile soyluluk iddiasındaydı. Yine de on üç yaşında ressam Domenico Ghirlandaio’nun atölyesine girdi.
Kısa süre sonra Floransa’nın hakimi Lorenzo de’ Medici onu fark etti ve sarayına aldı. Burada antik heykelleri inceledi, dönemin filozoflarıyla aynı masada yemek yedi. İnsan bedenini anlamak için manastır hastanelerinde kadavra incelediği biliniyor.
Roma ve Floransa arasında
1496’da Roma’ya gitti ve yirmi dört yaşındayken Pieta‘yı yaptı. Floransa’ya döndüğünde, başka bir heykeltıraşın yarım bırakıp bozduğu dev mermer bloktan Davut‘u çıkardı. Otuz yaşına gelmeden İtalya’nın en tanınan sanatçısıydı.
Papa II. Julius ve Sistine Şapeli
Papa II. Julius onu önce kendi mezar anıtı için Roma’ya çağırdı, sonra proje askıya alındı. Ardından, istemediği halde Sistine Şapeli‘nin tavanını boyaması istendi. Michelangelo kendini ressam saymıyordu; dört yıl boyunca, ayakta ve başı geriye eğik çalışarak tavanı tamamladı. İskelede sırtüstü yattığı yaygın bir efsanedir; ayakta çalıştığı biliniyor.
Son Yargı ve mimari
Yaklaşık otuz yıl sonra, aynı şapelin sunak duvarına Son Yargı‘yı yaptı. Eser tamamlandığında çıplak figürler nedeniyle sert tepki topladı; ölümünden sonra bir ressam görevlendirilerek figürlerin bazı bölümleri örtüldü. Son yıllarında Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarı oldu ve kubbesini tasarladı.
18 Şubat 1564’te, 88 yaşında Roma’da öldü. Cesedi gizlice Floransa’ya götürüldü ve Santa Croce Kilisesi’ne gömüldü.
Michelangelo’nun sanat anlayışı
Mermerin içindeki figür
Michelangelo, heykelin zaten taşın içinde olduğunu ve sanatçının görevinin fazlalığı almak olduğunu söylüyordu. Bu yüzden kalıptan döküm ya da parça ekleme yöntemlerine mesafeliydi; tek bir bloktan çalışmayı tercih ederdi. Yarım bıraktığı Köleler heykellerinde figürlerin taştan çıkmaya çalışır gibi görünmesi bu anlayışın en güzel örneği.
Beden her şeydir
Michelangelo’nun sanatında manzara, kumaş ya da dekor neredeyse yoktur; her şey insan bedenidir. Kaslar, dönen gövdeler, gergin eller. Fresklerinde bile figürler heykel gibi hacimlidir. Bu yaklaşım Maniyerizmi doğurdu ve dört yüz yıl boyunca örnek alındı.
Michelangelo’nun en önemli 10 eseri
1. Merdivenli Meryem (yaklaşık 1490)
Nerede: Casa Buonarroti, Floransa
On beş yaşlarındayken yaptığı, çok alçak kabartma tekniğiyle işlenmiş mermer pano.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzeydeki derinliğe. Kabartma neredeyse hiç çıkıntı yapmıyor, ama mekan hissi var. Antik Yunan kabartmalarını inceleyen bir gencin ne kadar hızlı öğrendiğini gösteriyor.
2. Pieta (1498–1499)
Nerede: Aziz Petrus Bazilikası, Vatikan
Ölü İsa’yı kucağında tutan Meryem. Michelangelo yirmi dört yaşındaydı ve bu, imzasını attığı tek eser. Ayrıntılar için Pieta yazıma bakabilirsiniz.
Bu eserde neye bakmalı? Meryem’in yaşına ve giysisinin kıvrımlarına. Meryem oğlundan genç görünüyor; Michelangelo bunu, saflığın yaşlanmayacağını söyleyerek açıklamıştı. Mermerin kumaş gibi görünmesi ise teknik bir mucize.
3. Davut (1501–1504)
Nerede: Galleria dell’Accademia, Floransa
Beş metreyi aşan dev mermer heykel. Başka bir heykeltıraşın yarım bırakıp hasar verdiği bir bloktan çıkarıldı. Ayrıntılar için Davut heykeli yazıma bakabilirsiniz.
Bu eserde neye bakmalı? Ellere ve bakışa. Eller bedene göre büyük; heykel aşağıdan görülecek şekilde tasarlandığı için oranlar buna göre ayarlanmış. Davut savaşı kazanmış değil, kazanmak üzere: kaslar gergin, bakış uzakta, sapan omzunda.
4. Sistine Şapeli tavanı (1508–1512)
Nerede: Sistine Şapeli, Vatikan
Yaklaşık 500 metrekarelik tavanda 300’den fazla figür. Ayrıntılar için Sistine Şapeli yazıma bakabilirsiniz.
Bu eserde neye bakmalı? Adem’in Yaratılışı sahnesindeki iki ele. Parmaklar birbirine değmiyor; aradaki o küçük boşluk bütün sahnenin gerilimini taşıyor. Tavanı gezerken boyun ağrısı kaçınılmaz; girişte dağıtılan aynalı panolar işe yarıyor.
5. Musa (1513–1515)
Nerede: San Pietro in Vincoli Kilisesi, Roma
Papa II. Julius’un mezar anıtı için yapılan oturan Musa figürü. Başındaki boynuzların nedeni için ayrı yazıma bakabilirsiniz.
Bu eserde neye bakmalı? Sakalın içindeki ele ve bacağın dönüşüne. Figür oturuyor ama her an ayağa kalkacakmış gibi; Michelangelo hareketin hemen öncesindeki gerilimi seviyordu. Yüzdeki öfke ifadesi, taşa nasıl işlendiğine bakınca daha da şaşırtıcı.
6. Köleler / Tutsaklar (1513–1534)
Nerede: Galleria dell’Accademia (Floransa) ve Louvre (Paris)
Papa II. Julius’un mezarı için başlanıp yarım bırakılan figürler. Bedenler mermerden yarı çıkmış halde.
Bu eserde neye bakmalı? Taşla bedenin birleştiği yerlere. Bir kol tamamen serbest, bir bacak hala blokta. Michelangelo’nun “figür taşın içindedir” sözünü bundan iyi anlatan eser yok. Yarım kalmışlıkları, tamamlanmış heykellerden daha etkili buluyorum.
7. Medici Şapeli heykelleri (1520–1534)
Nerede: San Lorenzo Kilisesi, Floransa
İki Medici mezarı için yapılan anıtlar; lahitlerin üzerinde Gündüz, Gece, Şafak ve Akşam figürleri uzanıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenlerin uzanış biçimine. Figürler eğimli yüzeylerde neredeyse kayacak gibi duruyor; huzursuz bir denge var. Gece figürünün altındaki maske ve baykuş, uyku ile ölüm arasındaki bağı düşündürüyor.
8. Son Yargı (1536–1541)
Nerede: Sistine Şapeli, Vatikan
Şapelin sunak duvarını kaplayan dev fresk. Yüzlerce figür, kurtulanlar ve cehenneme sürüklenenler.
Bu eserde neye bakmalı? Aziz Bartholomeus’un elindeki yüzülmüş deriye. Derinin üzerindeki çarpık yüz, Michelangelo’nun kendi portresi olarak kabul ediliyor. Ayrıca figürlerin çıplaklığı tartışma yaratmış, sonradan bir ressam görevlendirilip bazı bölümler örtülmüştü.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Son Yargı yazımda anlattım.
9. Aziz Petrus Bazilikası’nın kubbesi (1547’den sonra)
Nerede: Vatikan
Michelangelo’nun yetmişli yaşlarında baş mimar olarak tasarladığı kubbe. Ölümünden sonra tasarımına sadık kalınarak tamamlandı.
Bu eserde neye bakmalı? Kubbenin dikey vurgusuna. Yarım küre değil, hafifçe sivri; bu da yapıyı yukarı doğru uzatıyor. Roma’nın her yerinden görülen bu siluet, üç yüz yıl boyunca kubbe mimarisinin örneği oldu.
10. Rondanini Pietası (1552–1564)
Nerede: Castello Sforzesco, Milano
Michelangelo’nun ölümünden birkaç gün öncesine kadar üzerinde çalıştığı, tamamlanmamış son eseri.
Bu eserde neye bakmalı? Figürlerin inceliğine. Gençlik Pietası’ndaki kusursuz kaslar gitmiş; iki beden birbirine yaslanmış, neredeyse erimiş. Seksen sekiz yaşındaki bir sanatçının ustalığı değil, ustalığı bırakışı görülüyor. Birçok kişi için en dokunaklı eseri.
Michelangelo’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Roma ve Floransa. Vatikan’da Sistine Şapeli (tavan ve Son Yargı) ve Aziz Petrus Bazilikası (Pieta, kubbe); Roma’da San Pietro in Vincoli’deki Musa. Floransa’da Galleria dell’Accademia (Davut ve Köleler), Medici Şapelleri, Bargello Müzesi ve Casa Buonarroti.
Milano’daki Castello Sforzesco’da Rondanini Pietası, Paris’teki Louvre’da iki Köle heykeli bulunuyor. Sistine Şapeli biletlerini önceden almak, hem kuyruk hem de kalabalık açısından fark yaratıyor. Michelangelo’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Michelangelo hakkında merak edilenler
Sistine Şapeli’ni sırtüstü yatarak mı boyadı?
Hayır, bu yaygın bir efsane. Michelangelo kendi tasarladığı iskelede ayakta, başını geriye atarak çalıştı. Bu duruş da son derece yorucuydu; bir şiirinde boynunun ve gözlerinin nasıl acıdığını anlatır. Dört yılın sonunda bir süre okuma güçlüğü çektiği aktarılır.
Kendini ressam mı heykeltıraş mı sayardı?
Heykeltıraş. Mektuplarını “heykeltıraş Michelangelo” diye imzalardı ve Sistine Şapeli işini istemeyerek kabul etti. Yine de resim tarihinin en etkili fresklerini yaptı; bu çelişki hayatının en ilginç yanlarından biri.
Son Yargı neden sansürlendi?
Freskteki çıplak figürler, Karşı Reform döneminin ahlak anlayışına ters düştü. Michelangelo’nun ölümünden kısa süre sonra ressam Daniele da Volterra görevlendirildi ve bazı figürlerin üzerine örtüler eklendi. Bu yüzden kendisine “donsuzların pantolon terzisi” anlamına gelen bir lakap takıldı.
Davut heykeli neden bu kadar önemli?
Beş metreyi aşan boyutu, çıplak bedenin ustalıkla işlenişi ve Floransa Cumhuriyeti için taşıdığı siyasi anlam onu simgeye dönüştürdü. Ayrıca kullanılan mermer blok, yıllar önce başka bir heykeltıraş tarafından bozulmuş ve kullanılamaz sayılmıştı. Ayrıntılar için Davut heykeli yazıma bakabilirsiniz.
Kısaca Michelangelo
| Doğum | 6 Mart 1475, Caprese (İtalya) |
| Ölüm | 18 Şubat 1564, Roma |
| Dönem | Yüksek Rönesans; Maniyerizmin öncüsü |
| Ustası | Domenico Ghirlandaio |
| Kendini tanımlayışı | Heykeltıraş |
| Çalıştığı şehirler | Floransa, Roma, Bologna |
| En ünlü eserleri | Davut (1501–1504), Sistine Şapeli tavanı (1508–1512), Pieta (1499) |
| Diğer önemli eserleri | Musa, Köleler, Son Yargı, Rondanini Pietası |
| Mimarlık | Aziz Petrus Bazilikası’nın kubbesi |
| Mezarı | Santa Croce Kilisesi, Floransa |
Michelangelo’nun eserlerinin ortak yanı, hepsinde bir gerilim olması: Davut savaşa hazırlanıyor, Musa ayağa kalkmak üzere, Adem’in eli değmek üzere. Hep o bir an öncesi. Seksen sekiz yıllık bir ömürde bu kadar çok şeyi yapıp son heykelini yarım bırakması da bir bakıma aynı fikre uyuyor.
Michelangelo’nun çağdaşları Leonardo da Vinci ve Raffaello, ondan etkilenen Tintoretto ve El Greco yazılarıma, ayrıca Sistine Şapeli, Davut heykeli ve Pieta yazılarıma bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
