Cimabue: Ortaçağ’dan Rönesans’a Uzanan Köprü
“Cimabue resimde üstünlüğün kendisine ait olduğunu sanıyordu; şimdi Giotto ün kazandı.” — Dante, İlahi Komedya
Cimabue, Batı resminin Bizans geleneğinden ayrılmaya başladığı anın ressamı. Altın zeminler ve katı kurallar hala yerindeydi; ama figürler yumuşamaya, yüzler insanileşmeye başlamıştı.
Geleneğe göre Giotto‘nun hocasıydı. Dante ise onun ününün öğrencisi tarafından gölgede bırakıldığını yazdı; bu dizeler, sanat tarihinde kuşak değişimini anlatan en erken kayıtlardan biri. Bu yazıda önce Cimabue’nin hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Cimabue kimdir?
Az bilinen bir hayat
Asıl adı Cenni di Pepo olan ressam, 1240 dolaylarında Floransa’da doğdu. Hayatı hakkında çok az belge var: 1272’de Roma’da bulunduğuna dair bir kayıt ve 1301–1302’de Pisa Katedrali’nde çalıştığına dair belgeler.
“Öküz başı” anlamına gelebilecek Cimabue lakabının nereden geldiği kesin bilinmiyor; kimi kaynaklar inatçı kişiliğine bağlıyor.
1302 dolaylarında öldüğü düşünülüyor.
Giotto’nun hocası mı?
Vasari’nin anlattığı hikayeye göre Cimabue, koyun güderken taşlara resim yapan çocuk Giotto‘yu fark edip atölyesine aldı. Bu hikaye belgeye dayanmıyor. Ancak Dante’nin İlahi Komedya’daki dizeleri, iki ressam arasındaki ilişkinin dönemde de bilindiğini gösteriyor.
Cimabue’nin sanat anlayışı
Bizans’tan ayrılmak
Cimabue’nin figürleri hala altın zemin önünde duruyor ve kıyafetler altın çizgilerle işleniyor. Ama yüzler yumuşamaya, bedenler hacim kazanmaya, giysiler gerçek kumaş gibi katlanmaya başlamış. Bu küçük değişimler, elli yıl içinde Rönesans’a dönüşecek sürecin ilk adımları.
Büyük ölçek
Cimabue anıtsal eserler yaptı: metrelerce yüksekliğinde sunak panoları ve kilise duvarlarını kaplayan freskler. Bu ölçek, figürlere de bir ağırlık kazandırıyor ve resmi bir simge olmaktan çıkarıp mekanda var olan bir varlığa dönüştürüyor.
Cimabue’nin en önemli 10 eseri
1. Santa Trinita Maestà (yaklaşık 1280–1290)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Tahtta oturan Meryem, çocuk İsa ve çevresindeki melekler. Yaklaşık 3,8 metre yüksekliğinde dev pano.
Bu eserde neye bakmalı? Tahtın altındaki peygamberlere ve meleklerin dizilişine. Sekiz melek tahtı iki yandan sarıyor; hepsi neredeyse aynı yüz. Uffizi’de bu eser, Duccio ve Giotto’nun aynı konulu panolarıyla yan yana asılı: üç tablo, resim tarihinin dönüşünü tek bakışta gösteriyor.
2. Louvre Maestà (yaklaşık 1280)
Nerede: Louvre Müzesi, Paris
Pisa yakınlarındaki bir kilise için yapılan, tahttaki Meryem ve melekleri gösteren büyük pano.
Bu eserde neye bakmalı? Kumaşın altın çizgilerine. Giysi kıvrımları hala Bizans geleneğindeki gibi altın yaldızla belirtilmiş; ama yüzlerdeki yumuşaklık yeni. Napolyon döneminde İtalya’dan Fransa’ya götürülen eserlerden biri.
3. Santa Croce Haçı (yaklaşık 1288)
Nerede: Santa Croce Müzesi, Floransa
Kilise için yapılmış büyük boyutlu ahşap haç. 1966’daki Floransa selinde ağır hasar gördü.
Su, boya tabakasının büyük bölümünü götürdü; eser kısmen onarıldı ama eski haline dönmedi.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenin kıvrımına. İsa’nın gövdesi sola doğru yay çiziyor; acı, artık simge değil beden yoluyla anlatılıyor. Selden sonra kalan haliyle bile eser, hasarın da bir tarih olduğunu gösteriyor.
4. Assisi Çarmıha Geriliş Freski (1280’ler)
Nerede: San Francesco Bazilikası, Assisi
Bazilikanın üst kilisesindeki büyük fresk. Zamanla kimyasal bozulmaya uğradı.
Bu eserde neye bakmalı? Renklerin tersine dönmesine. Kullanılan kurşun bazlı beyaz oksitlenerek koyulaştı; bugün eser neredeyse bir fotoğraf negatifi gibi görünüyor. Beklenmedik bu hal, fresklere tuhaf bir hayalet etkisi veriyor.
5. Alay Edilen İsa (yaklaşık 1280)
Nerede: Özel koleksiyon
2019’da Fransa’da, yaşlı bir kadının mutfağında asılı bulunan küçük pano. Uzmanlar tarafından Cimabue’ye atfedildi ve açık artırmada yaklaşık 24 milyon avroya satıldı.
Fransız devleti eseri ulusal hazine ilan ederek yurt dışına çıkışını engelledi ve sonradan Louvre için satın aldı.
Bu eserde neye bakmalı? Boyuta. Yalnızca yirmi santimetre civarında. Büyük olasılıkla, İsa’nın çilesini anlatan sekiz panolu bir dizinin parçası; dizinin diğer iki panosu Londra ve New York’ta. Kalan beş pano hala kayıp.
6. Maestà (Bologna) (yaklaşık 1280–1285)
Nerede: Santa Maria dei Servi, Bologna
Meryem ve çocuk İsa’yı gösteren büyük sunak panosu. Atfedilmesi üzerinde tartışma var.
Bu eserde neye bakmalı? Melek yüzlerine. Birbirine çok benzeyen, neredeyse tek kalıptan çıkmış yüzler. Cimabue döneminde bireysellik henüz resmin gündeminde değil; bu, Giotto ile değişecek.
7. Pisa Katedrali Mozaiği: Aziz Yuhanna (1301–1302)
Nerede: Pisa Katedrali
Cimabue’nin belgelenmiş son işi. Apsis mozaiğindeki Aziz Yuhanna figürü.
Bu eserde neye bakmalı? Mozaik tekniğine. Altın zemin üzerinde renkli taşlar; Bizans geleneğinin doğrudan devamı. Cimabue’nin hem resim hem mozaik yapabildiğini gösteren tek belgelenmiş eser.
8. Assisi Meryem ve Aziz Francis (1280’ler)
Nerede: San Francesco Bazilikası, Assisi
Alt kilisedeki, Meryem’in yanında duran Aziz Francis’i gösteren fresk.
Bu eserde neye bakmalı? Francis’in yüzüne. Aziz, ölümünden yalnızca birkaç on yıl sonra resmedilmiş; bu yüzden görüntünün gerçek görünüşüne dayanmış olabileceği düşünülüyor. Sanat tarihinde bir azizin bu kadar gerçekçi gösterilmesi ilk örneklerden.
9. Arezzo Haçı (yaklaşık 1270’ler)
Nerede: San Domenico Kilisesi, Arezzo
Cimabue’nin erken dönem eseri; büyük boyutlu ahşap haç.
Bu eserde neye bakmalı? Santa Croce haçıyla karşılaştırın. Erken eserde beden daha katı ve simgesel, geç eserde daha yumuşak ve acılı. Aradaki yaklaşık yirmi yılda ressamın nasıl değiştiğini görüyorsunuz.
10. Atölyesi ve etkisi (13. yüzyıl sonu)
Nerede: Floransa ve Toskana kiliseleri
Cimabue’nin atölyesinden çıkan ve ona atfedilen çok sayıda eser var; kesin atfetme bugün hala tartışılıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Belgelerin azlığına. Cimabue hiçbir eserini imzalamadı ve hayatına dair çok az kayıt var. Bu yüzden ona atfedilen eserler zaman zaman değişiyor; 2019’daki keşif bunun güncel bir örneği.
Cimabue’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?
Floransa’daki Uffizi Galerisi, Santa Trinita Maestà’ya sahip ve bu eseri Duccio ile Giotto’nun aynı konulu panolarıyla yan yana sergiliyor. Santa Croce Müzesi‘nde selden zarar gören haç bulunuyor.
Assisi’deki San Francesco Bazilikası, Pisa Katedrali ve Bologna’daki Santa Maria dei Servi diğer duraklar. Paris’te Louvre Maestà panosuna ev sahipliği yapıyor. Cimabue’nin eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya daha fazla görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Cimabue hakkında merak edilenler
Cimabue gerçekten Giotto’nun hocası mıydı?
Vasari böyle yazar ve Dante de ikisinin ilişkisine gönderme yapar. Ancak bunu doğrulayan bir belge yok. Giotto’nun Cimabue’nin atölyesinde bir süre bulunmuş olması ihtimal dahilinde; ama koyun güderken keşfedilme hikayesi büyük olasılıkla sonradan uydurulmuş.
2019’da bulunan tablo neydi?
Fransa’nın kuzeyinde, yaşlı bir kadının mutfağında asılı duran ve değersiz sanılan küçük bir pano, uzman incelemesi sonucu Cimabue’ye atfedildi. Açık artırmada yaklaşık 24 milyon avroya satıldı. Fransız devleti eseri ulusal hazine ilan ederek yurt dışına çıkışını engelledi ve daha sonra Louvre koleksiyonuna kattı.
Assisi freskleri neden negatif gibi görünüyor?
Cimabue’nin kullandığı kurşun bazlı beyaz boya, yüzyıllar içinde oksitlenerek koyulaştı. Bunun sonucunda açık alanlar karardı, koyu alanlar açık kaldı ve fresk bir fotoğraf negatifini andırır hale geldi. Bu, sanat eserlerinde malzeme kimyasının ne kadar belirleyici olduğunu gösteren ünlü bir örnek.
Dante neden Cimabue’den söz eder?
İlahi Komedya’da, dünyevi ünün ne kadar geçici olduğunu anlatmak için Cimabue’yi örnek verir: bir zamanlar resimde en önde olduğu düşünülen ressamın ününü, öğrencisi Giotto gölgede bırakmıştır. Bu dizeler, sanat tarihinde kuşak değişimine dair en erken yazılı kayıtlardan biri.
Kısaca Cimabue
| Doğum | yaklaşık 1240, Floransa |
| Ölüm | yaklaşık 1302 |
| Gerçek adı | Cenni di Pepo |
| Dönem | Geç Ortaçağ; Bizans geleneğinden ayrılış |
| Geleneğe göre öğrencisi | Giotto |
| En ünlü eserleri | Santa Trinita Maestà, Santa Croce Haçı |
| Diğer önemli eserleri | Louvre Maestà, Assisi freskleri, Alay Edilen İsa |
| 2019 keşfi | Fransa’da bulunan küçük pano, rekor fiyata satıldı |
| En iyi görüleceği yerler | Uffizi ve Santa Croce (Floransa), Assisi |
Cimabue’nin panolarına bakarken insan, resmin nasıl yavaş yavaş değiştiğini görüyor. Hala altın zemin var, hala katı bir düzen; ama yüzler biraz yumuşamış, kumaşlar gerçek gibi katlanmaya başlamış. Uffizi’de üç Maestà’yı yan yana görmek ise sanat tarihi dersi gibi. Bir de 2019’daki mutfak hikayesi var; hala keşfedilecek eserler olduğunu hatırlatıyor.
Cimabue’nin öğrencisi sayılan Giotto, çağdaşı Duccio ve sonraki kuşaktan Masaccio yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
