Tintoretto: Venedik’in Asi ve Hızlı Ustası
“Michelangelo’nun deseni, Tiziano’nun rengi.” — Tintoretto’nun atölyesinin duvarına yazdığı söylenen söz
Tintoretto, 16. yüzyıl Venedik resminin en hırslı ve en hızlı ustası. Tiziano‘nun rengiyle Michelangelo’nun heykelsi figürlerini birleştirmeyi hedefledi; ortaya fırtınalı ışıklar, baş döndürücü açılar ve devasa tuvallerden oluşan bir sanat çıktı.
Bir boyacının oğluydu, hayatı boyunca Venedik’ten neredeyse hiç ayrılmadı ve kentin en büyük duvar yüzeylerini doldurdu. Bu yazıda önce Tintoretto’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Tintoretto kimdir?
Boyacının oğlu
Asıl adı Jacopo Robusti olan sanatçı, 1518 ya da 1519’da Venedik’te doğdu. Babası kumaş boyacısıydı; İtalyanca boyacı anlamına gelen tintore kelimesinden türeyen Tintoretto, yani “küçük boyacı” lakabı buradan geliyor.
Gençliğinde kısa bir süre Tiziano’nun atölyesinde bulunduğu, ancak çok çabuk ayrıldığı anlatılır. Bazı kaynaklar Tiziano’nun onun yeteneğini kıskandığını söyler; belgelenmiş bir bilgi değil, ama iki ressam arasındaki gerginlik ömür boyu sürdü.
Hızlı ve cesur
Tintoretto olağanüstü hızlı çalışırdı; bu yüzden ona Il Furioso (Öfkeli) dendi. İş almak için sıra dışı yöntemler kullandı: bazen ücretsiz çalışmayı teklif etti, bazen rakiplerinden önce işi bitirip yerine kurdu. Venedik’in sanat çevresinde bu tavrı hem hayranlık hem de öfke uyandırdı.
San Rocco
1564’te Scuola Grande di San Rocco’nun tavan resmi için düzenlenen yarışmada diğer ressamlar eskiz sunarken Tintoretto doğrudan bitmiş tabloyu getirip tavana yerleştirdi ve kuruma bağışladı. Kurallara aykırı olan bu hamle tartışma yarattı, ama iş onda kaldı. Sonraki yirmi üç yıl boyunca binanın bütün duvarlarını ve tavanlarını doldurdu; toplam elliden fazla büyük tablo.
Son yılları
1588’de Dükler Sarayı’nın Büyük Meclis Salonu için, dünyanın en büyük tuval resimlerinden biri olan Cennet‘i yapmaya başladı; yaşı ilerlediği için işin önemli bölümünü oğlu Domenico ile yürüttü. Kızı Marietta Robusti de ressamdı ve atölyede çalışıyordu; genç yaşta ölümü Tintoretto’yu derinden sarstı. 31 Mayıs 1594’te Venedik’te öldü.
Tintoretto’nun sanat anlayışı
Sahne kurmak
Tintoretto, kompozisyonlarını küçük balmumu ya da kilden figürler yaparak kurardı. Bu figürleri kutuların içine yerleştirir, mumlarla aydınlatır ve farklı açılardan bakarak ışığın nasıl düşeceğini incelerdi. Bu yöntem, resimlerindeki alışılmadık bakış açılarının ve dramatik gölgelerin sırrı.
Boşluğa açılan derinlik
Figürleri çoğu zaman aşırı kısaltmalarla, yani izleyiciye doğru uzanan ya da ondan hızla uzaklaşan açılarla resmetti. Zeminler derinleşir, sütunlar kaçar, gökyüzü açılır. Bu baş döndürücü mekan duygusu, bir yüzyıl sonraki Barok resmin habercisidir.
Tintoretto’nun en önemli 10 eseri
1. Aziz Markos’un Bir Köleyi Kurtarması (1548)
Nerede: Gallerie dell’Accademia, Venedik
Tintoretto’nun adını duyuran ilk büyük eseri. İşkence edilmek üzere olan bir köleyi kurtarmak için gökten inen Aziz Markos.
Bu eserde neye bakmalı? Azizin duruşuna. Baş aşağı, izleyiciye doğru dalıyor; bu kısaltma dönemin Venedik resmi için son derece cesurdu. Yerdeki kırılmış işkence aletleri ve şaşkın kalabalık, mucizenin etkisini anında veriyor.
2. Aziz Markos’un Cesedinin Bulunuşu (1562–1566)
Nerede: Pinacoteca di Brera, Milano
İskenderiye’de azizin cesedini arayan Venedikliler ve aniden beliren Aziz Markos.
Bu eserde neye bakmalı? Mekanın derinliğine. Sütun dizisi baş döndürücü bir hızla uzaklaşıyor; ışık sol öndeki figürlerden sonra boşlukta kayboluyor. Tintoretto burada mimariyi neredeyse bir sahne dekoru gibi kullanıyor.
3. Scuola Grande di San Rocco tavan ve duvar resimleri (1564–1587)
Nerede: Scuola Grande di San Rocco, Venedik
Yirmi üç yıla yayılan, elliden fazla büyük tablodan oluşan dizi. Eski ve Yeni Ahit sahneleri binanın bütün yüzeylerini kaplıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Üst salondaki tavana. Boyunlar ağrıyana kadar yukarı bakmak gerekiyor; salonda bu yüzden aynalı el panoları veriliyor. Tek bir ressamın bu kadar büyük bir mekanı baştan sona doldurması, İtalya’da benzeri az görülen bir başarı.
4. Çarmıha Geriliş (1565)
Nerede: Scuola Grande di San Rocco, Venedik
Yaklaşık 12 metre genişliğindeki dev tuval. Çarmıhın çevresinde onlarca figür, atlar, merdivenler ve işçiler.
Bu eserde neye bakmalı? İsa’nın çevresindeki boşluğa. Bütün kalabalığın arasında, çarmıhın etrafında bir sessizlik alanı var. Sahne bir dinsel tören değil, kalabalık ve gürültülü bir infaz günü gibi gösteriliyor.
5. Son Akşam Yemeği (1592–1594)
Nerede: San Giorgio Maggiore Kilisesi, Venedik
Tintoretto’nun son büyük eseri. Masa, geleneksel düzenin aksine çapraz yerleştirilmiş; sahnede hizmetçiler, kediler ve mutfak telaşı var.
Bu eserde neye bakmalı? Işık kaynaklarına. Bir lamba dumanından melekler çıkıyor, İsa’nın başından ışık yayılıyor. Bir de Leonardo‘nun aynı konulu resmiyle karşılaştırın: orada sakin bir simetri, burada gürültülü bir han odası.
6. Cennet (yaklaşık 1588–1592)
Nerede: Dükler Sarayı, Venedik
Büyük Meclis Salonu’nun duvarını kaplayan, yaklaşık 22 metre genişliğindeki dev tuval. Dünyanın en büyük tuval resimlerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Figür kalabalığına. Yüzlerce aziz, melek ve kutsal kişi konsantrik halkalar halinde yükseliyor. Tintoretto yaşlanmıştı; işin büyük bölümünü oğlu Domenico ile birlikte yürüttü.
7. Susanna ve Yaşlılar (yaklaşık 1555–1556)
Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana
Bahçede yıkanan Susanna ve onu gizlice izleyen iki yaşlı adam.
Bu eserde neye bakmalı? Gül çitine. Çit, sahneyi ikiye bölüyor; bir yaşlı çitin ucundan bakıyor, diğeri arkada bekliyor. Susanna’nın aynası, mücevherleri ve ışığın tene düşüşü Venedik resminin bütün zenginliğini taşıyor.
8. Samanyolu’nun Doğuşu (yaklaşık 1575)
Nerede: National Gallery, Londra
Mitolojik bir sahne: Hera’nın sütünden Samanyolu’nun oluşması.
Bu eserde neye bakmalı? Hareketin yönüne. Figürler ve putlar baş aşağı, çapraz, uçarak yerleştirilmiş; yerçekimi yok. Tablonun alt kısmı sonradan kesilmiş, bu yüzden kompozisyon bugün eksik görünüyor.
9. Bakire Meryem’in Tapınağa Sunuluşu (1553–1556)
Nerede: Madonna dell’Orto Kilisesi, Venedik
Küçük Meryem’in, yüksek bir merdivenin tepesindeki rahibe doğru çıkışı.
Bu eserde neye bakmalı? Merdivene. Sahne alçak bir noktadan görülüyor; merdiven izleyicinin üzerine doğru yükseliyor ve figürler basamaklara dağılmış. Tintoretto’nun kendi mahalle kilisesi olan bu yapıda mezarı da bulunuyor.
10. Otoportre (yaklaşık 1588)
Nerede: Louvre Müzesi, Paris
Yaşlılığında yapılmış, koyu zeminli ve son derece sade otoportre.
Bu eserde neye bakmalı? Gözlere. Yüz neredeyse karanlıkta kaybolurken gözler doğrudan izleyiciye bakıyor. Kariyerini gürültülü, devasa kompozisyonlarla geçirmiş bir ressamın kendini bu kadar sessiz göstermesi çarpıcı.
Tintoretto’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Venedik, Tintoretto’nun şehri. Scuola Grande di San Rocco tek başına bir müze gibi; Dükler Sarayı‘nda Cennet, Gallerie dell’Accademia‘da Aziz Markos mucizeleri, San Giorgio Maggiore‘de Son Akşam Yemeği ve Madonna dell’Orto‘da hem eserleri hem mezarı bulunuyor.
Venedik dışında Milano’daki Brera, Viyana’daki Kunsthistorisches Museum, Madrid’deki Prado ve Londra’daki National Gallery önemli eserlerine sahip. Tintoretto’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Tintoretto hakkında merak edilenler
Tintoretto adı nereden geliyor?
Babası kumaş boyacısıydı; İtalyanca boyacı anlamına gelen tintore kelimesinden türeyen bu lakap “küçük boyacı” demek. Ressamın gerçek adı Jacopo Robusti’dir.
Tiziano ile arası neden bozuktu?
Gençliğinde kısa bir süre Tiziano‘nun atölyesinde bulunduğu, çok kısa sürede ayrıldığı anlatılır. Yetenekli bir gencin rakip olarak görüldüğü söylentisi dönemin kaynaklarında geçer ama belgelenmiş değil. Kesin olan, iki ressamın Venedik’te ömür boyu birbirine mesafeli durduğu.
San Rocco işini nasıl aldı?
1564’teki yarışmada diğer ressamlar eskiz sunarken Tintoretto, tavana yerleştirilecek tabloyu bitirip gizlice yerine monte etti ve kuruma bağışladığını açıkladı. Kurallara aykırıydı ve tepki çekti; ama kurumun tüzüğü bağışı reddetmeye elvermediği için iş onda kaldı.
Tintoretto’nun kızı da ressam mıydı?
Evet. Marietta Robusti, babasının atölyesinde yetişti ve özellikle portreleriyle tanındı. Dönemin kısıtlamaları nedeniyle eserlerinin çoğu babasının ya da atölyenin adıyla anıldı; bugün ona kesin olarak atfedilen eser sayısı çok az. Otuzlu yaşlarında ölümü, Tintoretto’yu derinden etkiledi.
Kısaca Tintoretto
| Doğum | 1518 ya da 1519, Venedik |
| Ölüm | 31 Mayıs 1594, Venedik |
| Gerçek adı | Jacopo Robusti |
| Dönem | Geç Rönesans, Venedik okulu; Maniyerizm |
| Lakabı | Il Furioso (Öfkeli), hızından dolayı |
| Yöntemi | Balmumu figürler ve mum ışığıyla kurulan sahneler |
| En ünlü eserleri | Scuola Grande di San Rocco dizisi, Son Akşam Yemeği (1592–1594) |
| Diğer önemli eserleri | Aziz Markos’un Bir Köleyi Kurtarması, Cennet, Samanyolu’nun Doğuşu |
| En iyi görüleceği şehir | Venedik |
Tintoretto’nun resimlerinde her şey hareket halinde; figürler uçuyor, ışık bir yerden fışkırıyor, mekan altınızdan kayıyor. San Rocco’da bir saat geçirmek, bir ressamın yirmi üç yılını aynı binaya vermesinin ne demek olduğunu gösteriyor. Venedik’e giderseniz bu binayı listeye almanızı öneririm; çoğu turist rehberinde arka sıralarda kalıyor.
Venedik okulunun diğer ustaları Tiziano ve Veronese, ondan etkilenen El Greco yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
