Alberto Giacometti: İnsanı İnceltip Yalnızlığı Heykelleştiren Sanatçı
“Bir insanı gördüğüm gibi yapmaya çalışıyorum; ama ne kadar bakarsam o kadar uzaklaşıyor.” — Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, 20. yüzyılın en tanınan heykeltıraşlarından biri. İnce, uzun, neredeyse erimiş gibi duran insan figürleri savaş sonrası Avrupa’sının yalnızlık ve kırılganlık duygusunun simgesi oldu.
Önce Sürrealistlerle çalıştı, sonra modele dönerek gruptan ayrıldı ve otuz yıl boyunca aynı soruyla uğraştı: bir insanı gerçekten gördüğü gibi nasıl gösterebilirdi? Bu yazıda önce Giacometti’nin hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Alberto Giacometti kimdir?
İsviçre dağlarında bir sanatçı ailesi
Alberto Giacometti, 10 Ekim 1901’de İsviçre’nin İtalyanca konuşulan bölgesindeki Borgonovo köyünde doğdu. Babası Giovanni Giacometti tanınmış bir Post-Empresyonist ressamdı; kardeşi Diego ise ileride hem onun asistanı ve modeli hem de kendi başına önemli bir tasarımcı olacaktı. Sanatla iç içe büyüdü, daha ergenlik çağında kardeşlerinin büstlerini yaptı.
1919’da Cenevre’de sanat eğitimi aldı, 1920’de İtalya’ya gitti; Venedik’te Tintoretto, Padova’da Giotto ve Roma’da antik heykeller onu derinden etkiledi. 1922’de Paris’e yerleşti ve heykeltıraş Antoine Bourdelle’in atölyesinde çalıştı.
Sürrealist yıllar
1930’ların başında Paris’in Sürrealist çevresine katıldı ve grubun en önemli heykeltıraşı sayıldı. Ama 1935’te yeniden modelden çalışmaya dönmesi André Breton’u kızdırdı; anlatılana göre Breton ona, herkesin bir kafanın neye benzediğini zaten bildiğini söyledi. Giacometti gruptan ayrıldı ve ömrünün sonuna kadar canlı modelle çalıştı. Aynı dönemde Marcel Duchamp ve Joan Miro gibi sanatçılarla aynı çevrede bulundu.
Küçülen heykeller
1930’ların sonundan 1940’ların ortasına kadar yaptığı figürler o kadar küçüldü ki bazıları kibrit kutusuna sığacak boyuta indi; Giacometti bu süreci kendisi de anlamlandıramadığını söylüyordu. II. Dünya Savaşı yıllarını İsviçre’de geçirdi ve 1945’te Paris’e döndüğünde bütün yıl boyunca yaptığı işler birkaç küçük kutuya sığmıştı.
Uzun figürler ve ün
Savaştan sonra figürleri birden yükseldi ve incecik hale geldi. Bu heykeller, varoluşçu felsefenin insan tasviriyle birlikte anıldı; yazar Jean-Paul Sartre onun üzerine metinler yazdı. 1956 ve 1962 Venedik Bienali’nde sergilendi; 1962’de heykel büyük ödülünü kazandı ve uluslararası üne kavuştu.
11 Ocak 1966’da, 64 yaşında İsviçre’nin Chur kentinde öldü; doğduğu köyün mezarlığına gömüldü.
Giacometti’nin sanat anlayışı
Neden bu kadar ince?
Giacometti figürlerini uzaktan gördüğü insanlara benzetmek istiyordu. Bir insan sokağın karşısındayken ince, küçük ve çevresindeki boşlukla birlikte görünür. Heykellerindeki incelik bir üslup tercihi değil, bu görme deneyimini yakalama çabası. Yüzeylerin pürüzlü, adeta aşınmış oluşu da aynı arayışın izi.
Bitmeyen iş
Aynı modeli, çoğu zaman kardeşi Diego’yu ya da eşi Annette’i, yüzlerce kez çalıştı. Heykeli her gün yeniden yoğurur, sonra bozar, ertesi gün baştan başlardı. Kendisi hiçbir işinin bitmediğini, yalnızca bir noktada bırakıldığını söylüyordu.
Alberto Giacometti’nin en önemli 10 eseri
1. Kaşık Kadın (1926)
Nerede: Kunsthaus Zürich
Afrika sanatındaki tören kaşıklarından esinlenen, gövdesi dev bir kaşığa dönüşmüş kadın figürü. Erken döneminin en güçlü eseri.
Bu eserde neye bakmalı? Gövdenin oyukluğuna. Kadın bedeni bir kap gibi; doğurganlığın ve taşımanın simgesi. Giacometti burada henüz modelden değil, biçim fikrinden çalışıyor.
2. Asılı Top (1930–1931)
Nerede: Kunsthaus Zürich
Metal bir kafesin içinde, oluklu bir topun ipe asılı halde bir hilal biçiminin üzerinde sallanması. Sürrealistlerin hemen dikkatini çekti ve Giacometti’yi gruba soktu.
Bu eserde neye bakmalı? Hareketin askıda kalmasına. Top hilale değecek gibi duruyor ama hiçbir zaman tam değmiyor. Sürrealistlerin bu eserde gördüğü gerilim, cinsel çağrışımlar kadar bekleyişin kendisiyle de ilgili.
3. Saat 4’te Saray (1932)
Nerede: MoMA, New York
Tahta çubuklardan yapılmış, içinde bir omurga, bir kuş iskeleti ve bir kadın figürü bulunan kırılgan bir yapı. Sürrealist döneminin en şiirsel işi.
Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa. Eser neredeyse hiç kütle içermiyor; sadece çizgilerle çizilmiş bir mekan. Giacometti bunun, bir kadınla geçirdiği aylara dair bir anı olduğunu anlatmıştı.
4. Görünmez Nesne (1934)
Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri
Ellerinde görünmeyen bir şey tutan, oturur gibi duran ince kadın figürü. Sürrealistlerin çok sevdiği, Breton’un yazılarına konu olan eser.
Bu eserde neye bakmalı? Ellerin arasındaki boşluğa. Orada bir şey yok; ama figürün duruşu bir şeyin varlığını hissettiriyor. Giacometti’nin bütün sanatındaki asıl mesele olan boşluk, ilk kez burada bu kadar net.
5. Burun (1947)
Nerede: Fondation Giacometti (Paris) ve çeşitli müzeler
Bir kafeste asılı duran, burnu ileri doğru uzamış bir kafa. Savaş sonrası dönemin en tedirgin edici eserlerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Burnun uzunluğuna ve kafesin sınırına. Burun kafesin dışına taşıyor; heykel kendi çerçevesine sığmıyor. Ölüm, hastalık ve saldırganlık aynı anda çağrışıyor.
6. Yürüyen Adam I (1960)
Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri
Giacometti’nin en tanınan eseri. Yaklaşık 1,8 metre boyunda, incecik, adım atan bir erkek figürü. Dökümlerinden biri 2010’da açık artırmada rekor bir fiyata satıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Adımın anına. Figür ne duruyor ne koşuyor; tam bir adım atma halinde. Yüzeyin pürüzlü dokusu ışığı dağıtıyor ve heykel uzaktan titriyormuş gibi görünüyor. Yalnız ama yürümeye devam eden insan, savaş sonrası Avrupa’nın kendi kendine bakışı gibi.
7. İşaret Eden Adam (1947)
Nerede: Tate (Londra) ve çeşitli müzeler
Bir kolu ileri uzanmış, diğer kolu yana açılmış ince figür. Giacometti’nin bu heykeli tek bir gecede yaptığı anlatılır. Bir dökümü 2015’te açık artırmada o güne kadarki en yüksek heykel fiyatlarından birine ulaştı.
Bu eserde neye bakmalı? İşaret ettiği yöne. Kolun ucunda kimse yok; figür boşluğu gösteriyor. Yanındaki açık kol ise bir başkasını beklermiş gibi. Heykel, birlikte sergilenecek bir figür daha düşünülerek yapılmıştı.
8. Meydan (1948)
Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri
Ortak bir kaide üzerinde, birbirine bakmadan yürüyen beş küçük figür.
Bu eserde neye bakmalı? Figürlerin birbirine değmemesine. Hepsi aynı meydandalar ama yolları kesişmiyor. Giacometti’nin şehirde insanları izleyerek edindiği izlenim burada: kalabalığın içinde yalnızlık.
9. Diego büstleri (1950’ler–1960’lar)
Nerede: Fondation Giacometti (Paris), Kunsthaus Zürich ve çeşitli müzeler
Kardeşi ve ömür boyu modeli Diego’nun defalarca yapılmış büstleri. Bazıları önden geniş, yandan neredeyse bıçak kadar ince.
Bu eserde neye bakmalı? Yandan bakmaya. Önden bakınca tanıdık bir yüz görürsünüz; yana geçince kafa incecik bir levhaya dönüşür. Giacometti bir yüzün asla tek bir açıdan kavranamayacağını böyle gösteriyor.
10. Annette ve Caroline portreleri (1960’lar)
Nerede: Fondation Giacometti, Paris ve çeşitli koleksiyonlar
Eşi Annette’i ve son yıllarının modeli Caroline’i konu alan yağlıboya portreler. Gri ve kahverengi tonlarda, üst üste binmiş çizgilerle kurulmuş yüzler.
Bu eserde neye bakmalı? Çizgilerin tekrarına. Giacometti aynı konturu defalarca çizmiş, silmiş, yeniden çizmiş. Yüz ortaya çıkıyor ama hiçbir zaman tamamlanmıyor; tuvalin kenarları çoğu zaman boş bırakılmış.
Giacometti’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?
Paris’teki Institut Giacometti, sanatçının atölyesinin yeniden kurulduğu bölümüyle birlikte en zengin koleksiyona sahip. İsviçre’de Kunsthaus Zürich ve Basel’deki Fondation Beyeler, ABD’de ise MoMA ve Guggenheim önemli eserlerini barındırıyor.
Londra’da Tate Modern ve Tate Britain koleksiyonlarında da heykelleri bulunuyor. Giacometti’nin eserleri telif koruması altında olduğu için bu yazıda görsellerine yer vermedim; müzelerin sitelerinde yüksek çözünürlüklü görüntülerini bulabilirsiniz.
Alberto Giacometti hakkında merak edilenler
Giacometti’nin figürleri neden bu kadar ince?
Giacometti insanları uzaktan gördüğü gibi, yani küçük, ince ve çevresindeki boşlukla birlikte göstermek istiyordu. Figürleri yoğura yoğura inceltir, yüzeylerini pürüzlü bırakırdı. Bu incelik bir üslup oyunu değil, bir görme biçiminin sonucu.
Giacometti sürrealist miydi?
1930–1935 arasında Paris’teki Sürrealist grubun içindeydi ve dönemin en önemli sürrealist heykellerini yaptı. Ancak yeniden canlı modelden çalışmaya başlayınca gruptan ayrıldı. Sonraki eserleri genellikle varoluşçu felsefeyle birlikte anılır.
En pahalı heykellerinden biri hangisi?
2010’da satılan Yürüyen Adam I dökümü ve 2015’te satılan İşaret Eden Adam dökümü, o yıllarda bir heykel için ödenen en yüksek fiyatlar arasına girdi. Her iki eserin de sınırlı sayıda bronz dökümü bulunuyor.
Giacometti resim de yaptı mı?
Evet. Heykelleri kadar bilinmese de sürekli resim ve çizim yaptı; özellikle son on yılında eşi Annette ve kardeşi Diego’nun portreleri üzerinde uzun uzun çalıştı. Gri tonlarda, üst üste binen çizgilerle kurulmuş bu portreler heykelleriyle aynı arayışın ürünü.
Kısaca Alberto Giacometti
| Doğum | 10 Ekim 1901, Borgonovo (İsviçre) |
| Ölüm | 11 Ocak 1966, Chur (İsviçre) |
| Alanı | Heykel, resim, çizim |
| Akım | Önce Sürrealizm, sonra kendine özgü figüratif anlatım |
| Eğitimi | Cenevre Sanat Okulu; Paris’te Antoine Bourdelle’in atölyesi |
| Modelleri | Kardeşi Diego, eşi Annette, Caroline |
| Ödülü | Venedik Bienali heykel büyük ödülü (1962) |
| En ünlü eserleri | Yürüyen Adam I (1960), İşaret Eden Adam (1947) |
| Diğer önemli eserleri | Kaşık Kadın, Asılı Top, Saat 4’te Saray, Meydan |
| Müzesi | Institut Giacometti, Paris |
Giacometti’nin heykellerinin yanında durunca insan kendini tuhaf biçimde yalnız hissediyor. Figürler hem çok uzakta hem de tam karşında. Bir insanı gördüğü gibi gösterememenin verdiği huzursuzlukla ömrü boyunca uğraşması, sanatın aslında bir sonuç değil bir arayış olduğunu hatırlatıyor.
Giacometti’nin sürrealist çevresinden Joan Miro ve Salvador Dali, modern heykelin diğer büyük isimleri Constantin Brancusi ve Auguste Rodin yazılarıma, diğer sanatçılar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
