Raffaello: Yüksek Rönesans’ın Zarafet Ustası
“Bir ressam, gözüyle gördüğünü değil, aklında kurduğu güzelliği resmetmelidir.” — Raffaello’nun 1514 tarihli mektubundan aktarılan düşünce
Raffaello Sanzio, Yüksek Rönesans’ın üç büyük ustasından biri. Leonardo‘nun yumuşak geçişlerini ve Michelangelo‘nun güçlü bedenlerini kendi dengeli, sakin diliyle birleştirdi.
Otuz yedi yıl yaşadı; buna rağmen Vatikan’ın odalarını fresklerle doldurdu, onlarca Meryem tablosu yaptı, portre ressamlığını yeni bir düzeye taşıdı ve Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarı oldu. Bu yazıda önce Raffaello’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Raffaello kimdir?
Urbino’da bir ressamın oğlu
Raffaello Sanzio, 6 Nisan 1483’te İtalya’nın Urbino kentinde doğdu. Babası Giovanni Santi, dükün sarayında çalışan bir ressamdı; çocuk Raffaello ilk eğitimini onun atölyesinde aldı. Urbino, dönemin en gelişmiş saraylarından birine sahipti; bu kültürlü ortam üslubundaki inceliğin kaynaklarından biri sayılır.
Küçük yaşta önce annesini, on bir yaşında babasını kaybetti. Ardından Perugia’da ressam Pietro Perugino’nun yanında çalıştı; Perugino’nun dengeli, simetrik kompozisyonları ilk eserlerinde açıkça görülür.
Floransa yılları
1504–1508 arasında Floransa’da kaldı. Burada Leonardo ve Michelangelo’nun eserlerini inceledi; ikisinden de öğrendiklerini hızla kendi diline kattı. Bu dönemde yaptığı Meryem tabloları, onu kısa sürede aranan bir ressam yaptı.
Vatikan’da
1508’de, yirmi beş yaşındayken Roma’ya çağrıldı. Papa II. Julius, ona kendi özel dairesinin odalarını fresklerle süsleme işini verdi. Atina Okulu da içinde olmak üzere bu odalar, Rönesans resminin zirvesi sayılıyor. Aynı yıllarda Michelangelo hemen yakınında, Sistine Şapeli‘nin tavanında çalışıyordu.
Papa X. Leo döneminde de baş ressam olarak kaldı; 1514’te Bramante’nin ölümü üzerine Aziz Petrus Bazilikası’nın mimarı oldu, Roma’daki antik kalıntıların korunmasından sorumlu tutuldu ve büyük bir atölye yönetti.
Erken ölüm
6 Nisan 1520’de, otuz yedinci doğum gününde Roma’da öldü. Ani hastalığının nedeni bilinmiyor. Kendi isteğiyle Pantheon’a gömüldü; mezarı hala orada ve ziyaret edilebiliyor.
Raffaello’nun sanat anlayışı
Denge ve zarafet
Raffaello’nun kompozisyonları neredeyse hep bir geometrik düzene, çoğu zaman bir üçgene ya da daireye oturur. Figürler rahat, hareketler yumuşak, ifadeler sakindir. Leonardo’nun gizemi ve Michelangelo’nun gerilimi yerine burada bir uyum duygusu vardır; bu yüzden yüzyıllarca “kusursuz ressam” sayıldı.
Meryem’ler
Raffaello onlarca Meryem tablosu yaptı ve bu konuyu Avrupa resminin en sevilen imgesine dönüştürdü. Anne ile çocuk arasındaki ilişkiyi dinsel bir tören olmaktan çıkarıp gündelik bir sıcaklıkla gösterdi; bu tavır sonraki dört yüz yıl boyunca örnek alındı.
Raffaello’nun en önemli 10 eseri
1. Meryem’in Nişanlanması (1504)
Nerede: Pinacoteca di Brera, Milano
Yirmi bir yaşındayken yaptığı, hocası Perugino’nun aynı konulu eserine çok benzeyen ama onu aşan tablo.
Bu eserde neye bakmalı? Arkadaki tapınağa. Zeminin karoları perspektifi kusursuzca kuruyor, bina derinliği tamamlıyor. Öndeki figürler ile yapı arasındaki boşluk, resme sakin bir nefes alanı veriyor.
2. Saka Kuşlu Meryem (1506)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Meryem, çocuk İsa ve küçük Yahya bir kır manzarasında. Floransa döneminin en güzel örneklerinden.
Bu eserde neye bakmalı? Üçgen kompozisyona. Üç figür kusursuz bir üçgen oluşturuyor; Leonardo’dan öğrendiği düzen burada çok net. Elden ele geçen saka kuşu, ileride yaşanacak acının simgesi olarak okunur.
3. Atina Okulu (1509–1511)
Nerede: Vatikan Müzeleri, Stanza della Segnatura
Papalık dairesinin duvarını kaplayan fresk. Antik dünyanın filozofları, bilginleri ve matematikçileri görkemli bir mimarinin içinde toplanmış.
Ortadaki iki figür Platon ve Aristoteles; biri yukarıyı, diğeri yeri işaret ediyor.
Bu eserde neye bakmalı? Filozofların yüzlerine. Platon’un Leonardo’ya, önde tek başına oturan düşünceli figürün Michelangelo’ya benzediği kabul edilir. Sağ kenarda, siyah şapkalı genç adam ise Raffaello’nun kendisi. Fresk hem felsefe tarihi hem de bir sanatçı portresi galerisi.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Atina Okulu yazımda anlattım.
4. Galatea’nın Zaferi (1512)
Nerede: Villa Farnesina, Roma
Deniz perisi Galatea’nın, yunusların çektiği bir kabuk üzerinde dalgalar arasında ilerleyişi.
Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyondaki dönüşe. Bütün figürler Galatea’nın çevresinde bir girdap oluşturuyor; onun bakışı ise yukarı, kompozisyonun dışına yöneliyor. Raffaello bu figür için tek bir model kullanmadığını, aklındaki güzellik fikrinden çalıştığını yazmıştı.
5. Sistine Madonnası (1512)
Nerede: Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden
Bulutların üzerinde duran Meryem ve çocuk İsa, iki yanda aziz figürleri. Alt kenardaki iki küçük melek, tablodan bağımsız olarak dünyanın en çok çoğaltılan görüntülerinden biri oldu.
Bu eserde neye bakmalı? Perdelere. Sahne, açılan yeşil perdelerin arkasında beliriyor; yani bir görüntü, bir vizyon. Meryem gerçekten yürüyormuş gibi öne doğru geliyor. Alt köşedeki iki melek ise bütün bu ciddiyetin içinde sıkılmış halde.
6. Baldassare Castiglione’nin Portresi (1514–1515)
Nerede: Louvre Müzesi, Paris
Dönemin ünlü yazarı ve diplomatı Castiglione’nin portresi. Rönesans portre sanatının başyapıtlarından.
Bu eserde neye bakmalı? Renklerin kısıtlılığına. Gri, siyah ve sıcak bej; neredeyse başka renk yok. Yüzdeki sakinlik ve doğrudan bakış, modelin yazdığı Saraylı kitabındaki ölçülü insan idealiyle birebir örtüşüyor. Rembrandt ve Matisse bu tabloyu kopyaladı.
7. Koltuktaki Meryem (1513–1514)
Nerede: Palazzo Pitti, Floransa
Daire biçimli tuvale yerleştirilmiş Meryem, çocuk İsa ve küçük Yahya.
Bu eserde neye bakmalı? Dairenin içindeki kıvrılmaya. Figürler yuvarlak çerçeveye tam oturuyor; Meryem’in kolu ve İsa’nın bedeni çemberi takip ediyor. Meryem’in bakışı doğrudan izleyicide; bu da resme alışılmadık bir yakınlık katıyor.
8. Papa X. Leo ve İki Kardinal (1518)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Papa, elinde büyüteçle bir el yazmasını incelerken; arkasında iki kardinal.
Bu eserde neye bakmalı? Masadaki nesnelere. Büyüteç, çan ve el yazması neredeyse dokunulacak kadar gerçek. Papanın yüzünde dinsel bir yücelik değil, siyasi bir dikkat var. Raffaello burada portreyi bir karakter incelemesine dönüştürüyor.
9. La Fornarina (1518–1519)
Nerede: Palazzo Barberini, Roma
Yarı çıplak genç bir kadının portresi. Modelin, Raffaello’nun sevgilisi olduğu söylenen fırıncı kızı Margherita Luti olduğu düşünülür.
Bu eserde neye bakmalı? Kolundaki banda. Üzerinde ressamın adı yazıyor; bir tür imza ve sahiplenme. Resmin yüzyıllar boyunca üzeri boyanmış bölümleri restorasyonda ortaya çıktı; elinde bir yüzük olduğu da böylece görüldü.
10. Başkalaşım (1516–1520)
Nerede: Vatikan Müzeleri, Roma
Raffaello’nun son eseri. Üstte İsa’nın ışık içinde yükselişi, altta şifa bekleyen hasta bir çocuk ve çaresiz kalabalık.
Bu eserde neye bakmalı? İki bölge arasındaki karşıtlığa. Üst kısım sakin ve aydınlık, alt kısım karanlık ve karmaşık. Ressamın ölümünde tamamlanmamıştı; cenazesinde tabutunun başucuna konduğu aktarılır. Bu resim, Maniyerizmin kapısını aralayan eser sayılır.
Raffaello’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Roma en önemli adres: Vatikan Müzeleri‘ndeki Raffaello Odaları ve Başkalaşım, Villa Farnesina’daki Galatea, Palazzo Barberini’deki La Fornarina ve Pantheon’daki mezarı bir günde gezilebilir.
Floransa’da Uffizi ve Palazzo Pitti, Paris’te Louvre, Londra’da National Gallery, Dresden’de Gemäldegalerie ve Washington’da National Gallery of Art önemli eserlerine sahip. Raffaello’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Raffaello hakkında merak edilenler
Atina Okulu’ndaki figürler kim?
Ortadaki iki kişi Platon ve Aristoteles. Platon’un yüzünün Leonardo’dan, önde tek başına oturan düşünceli figürün Michelangelo’dan esinlendiği kabul edilir. Sağ kenardaki siyah şapkalı genç adam ise Raffaello’nun kendisi. Diğer figürler arasında Öklid, Pisagor ve Diogenes’in bulunduğu düşünülüyor.
Raffaello neden genç yaşta öldü?
6 Nisan 1520’de, otuz yedinci doğum gününde öldü. Dönemin kaynakları birkaç günlük ateşli bir hastalıktan söz eder; kesin neden bilinmiyor. Sıtma ve zatürre gibi olasılıklar öne sürülüyor.
Sistine Madonnası’ndaki melekler nereden geliyor?
Tablonun alt kenarına yaslanmış, sıkılmış görünen iki küçük melek 19. yüzyıldan itibaren tablodan bağımsız olarak çoğaltıldı. Bugün kartpostallardan kupalara kadar her yerdeler; oysa devasa bir sunak resminin küçük bir köşesindeler.
Raffaello mimar mıydı?
Evet. 1514’te Bramante’nin ölümünün ardından Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarı oldu. Ayrıca Roma’daki antik kalıntıların kaydedilmesi ve korunmasıyla görevlendirildi; bu, erken bir koruma bilincinin örneği sayılıyor.
Kısaca Raffaello
| Doğum | 6 Nisan 1483, Urbino (İtalya) |
| Ölüm | 6 Nisan 1520, Roma |
| Dönem | Yüksek Rönesans |
| Hocası | Pietro Perugino |
| Etkilendiği ustalar | Leonardo da Vinci, Michelangelo |
| Görevi | Papalık baş ressamı; Aziz Petrus Bazilikası mimarı |
| En ünlü eserleri | Atina Okulu (1509–1511), Sistine Madonnası (1512) |
| Diğer önemli eserleri | Galatea’nın Zaferi, Castiglione Portresi, Koltuktaki Meryem, Başkalaşım |
| Mezarı | Pantheon, Roma |
Raffaello’nun resimleri o kadar dengeli ki bazen fazla kolay görünüyor. Ama Atina Okulu’nun önünde durup elli figürün nasıl birbirine bağlandığını çözmeye çalışınca işin ne kadar zor olduğu anlaşılıyor. Otuz yedi yıllık bir ömre bu kadar çok şey sığdırması da ayrıca düşündürücü.
Raffaello’nun çağdaşları Leonardo da Vinci ve Michelangelo, ondan önce gelen Botticelli ve Piero della Francesca yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
