Sistine Şapeli: Michelangelo’nun Dört Yılda Boyadığı Tavan

“Sakalım göğe dönük, ensem sırtıma yapışmış; göğsüm bir harpi gibi.” — Michelangelo’nun tavanı boyarken yazdığı şiirden

Sistine Şapeli tavanı, Michelangelo‘nun 1508–1512 arasında, dört yılda tamamladığı fresk dizisi. Yaklaşık beş yüz metrekarelik yüzeyde üç yüzden fazla figür var.

Michelangelo kendini ressam değil heykeltıraş sayıyordu ve bu işi istemeyerek kabul etti. Yaygın inanışın aksine sırtüstü yatarak değil, kendi tasarladığı iskelede ayakta ve başı geriye eğik çalıştı. Bu yazıda tavanın hikayesini, neye bakmak gerektiğini ve ziyaret için bilmeniz gerekenleri anlatıyorum.

Sistine Şapeli tavanı hakkında kısaca

Sanatçı	Michelangelo Buonarroti
Tarih	1508–1512
Süre	Yaklaşık dört yıl
Teknik	Fresk (yaş sıva üzerine)
Alan	Yaklaşık 500 metrekare
Figür sayısı	300’den fazla
Siparişi veren	Papa II. Julius
Sonraki eser	Son Yargı freski (1536–1541), sunak duvarı
Nerede	Vatikan Müzeleri, Roma

Tavanın hikayesi

İstemediği iş

Papa II. Julius, Michelangelo’yu önce kendi mezar anıtı için Roma’ya çağırmıştı. Proje askıya alınınca, bu kez şapelin tavanını boyaması istendi. Michelangelo kendini heykeltıraş olarak görüyordu ve fresk konusunda deneyimi sınırlıydı; işi rakiplerinin bir oyunu olarak gördüğünü yazdı.

Başlangıçta yalnızca on iki havari figürü istenmişti. Michelangelo çok daha kapsamlı bir program önerdi ve kabul ettirdi: Yaratılış’tan Nuh’a uzanan dokuz ana sahne, peygamberler, sibiller ve yüzlerce ikincil figür.

Nasıl çalıştı?

Michelangelo, duvarlara dayanmayan, doğrudan pencere boşluklarına oturtulan kendi iskele sistemini tasarladı. Bu iskelenin üzerinde ayakta, başı geriye atılmış halde çalıştı. Sırtüstü yattığı yönündeki yaygın inanış doğru değil.

Bu duruş yine de son derece zorluydu. Bir arkadaşına yazdığı şiirde, boynunun tutulduğunu, boyanın yüzüne damladığını ve artık düzgün göremediğini anlatır. Dört yılın sonunda bir süre okurken kağıdı yukarı kaldırmak zorunda kaldığı aktarılır.

Yardımcılar ve hız

Başlangıçta Floransa’dan yardımcılar getirtti, ama kısa sürede çoğunu gönderdi ve işin büyük bölümünü kendisi yaptı. Fresk tekniği hızlı çalışmayı zorunlu kılar: sıva kurumadan boyanmalıdır. Bu yüzden tavan, gün gün planlanmış yüzlerce bölümden oluşuyor.

Son Yargı

Yaklaşık otuz yıl sonra, 1536–1541 arasında aynı şapelin sunak duvarına Son Yargı freskini yaptı. Eser tamamlandığında çıplak figürler nedeniyle sert tepki topladı; ölümünden sonra bir ressam görevlendirilerek bazı bölümler örtüldü.

Tavanda nelere bakmalı?

Adem’in Yaratılışı

Tavanın en ünlü sahnesi. Tanrı’nın ve Adem’in parmakları birbirine değmiyor; aradaki o küçük boşluk bütün sahnenin gerilimini taşıyor. Tanrı’yı saran kırmızı örtünün insan beyninin kesitine benzediği yorumu 20. yüzyılda ortaya atıldı; ilginç ama kanıtlanmış bir görüş değil.

Sibiller ve peygamberler

Tavanın kenarlarında, dev tahtlarda oturan peygamber ve sibil figürleri var. Her biri farklı bir pozda: biri kitaba eğilmiş, biri arkasına dönmüş, biri düşünceye dalmış. Bu figürler, Michelangelo’nun asıl ilgi alanını, yani insan bedenini en iyi gösteren bölümler.

Nuh Tufanı

İlk boyanan sahnelerden biri. Figürler diğerlerine göre daha küçük ve kalabalık; çünkü Michelangelo henüz aşağıdan nasıl görüneceğini hesaplamamıştı. Sonraki sahnelerde figürleri büyüttü. Tavanı sırayla izlemek, ressamın işi öğrenme sürecini göstermesi açısından ilginç.

Renklerin canlılığı

1980–1994 arasındaki restorasyon, yüzyılların isini ve verniğini temizledi. Ortaya çıkan parlak pembeler, yeşiller ve sarılar bazı uzmanları şaşırttı; fazla temizlendiği yönünde tartışmalar oldu. Bugün gördüğümüz renkler, büyük ölçüde özgün hallerine yakın kabul ediliyor.

Sistine Şapeli’ni ziyaret etmek

Şapel, Vatikan Müzeleri gezisinin sonunda yer alıyor; ayrı bir girişi yok. Bilet önceden ve saatli olarak alınmalı, yoksa kuyruk saatler sürebiliyor. Müzenin açılışına yakın ya da geç öğleden sonra saatleri daha sakin.

Şapelin içinde fotoğraf çekmek ve konuşmak yasak; görevliler düzenli olarak sessizlik uyarısı yapıyor. Boyun ağrısını azaltmak için girişte satılan aynalı panolar işe yarıyor. Salonun ortasındaki sıralarda oturup yavaş yavaş bakmak en iyisi.

Sistine Şapeli hakkında merak edilenler

Michelangelo sırtüstü yatarak mı boyadı?

Hayır, bu yaygın bir efsane. Kendi tasarladığı iskelede ayakta, başını geriye atarak çalıştı. Bu duruş da son derece yorucuydu; bir şiirinde boynunun tutulduğunu ve boyanın yüzüne damladığını anlatır. Efsane büyük ölçüde 20. yüzyıl filmleri aracılığıyla yayıldı.

Tavanı tek başına mı yaptı?

Başlangıçta Floransa’dan yardımcılar getirtti, ama kısa sürede çoğunu gönderdi. Sıva hazırlama gibi işler için yardım almaya devam etti; ancak figürlerin ve kompozisyonun tamamı ona ait. Dört yıl boyunca işin büyük bölümünü kendisi yürüttü.

Adem’in Yaratılışı’ndaki beyin benzetmesi doğru mu?

Tanrı’yı çevreleyen kırmızı örtünün insan beyninin kesitine benzediği, 1990’larda bir hekim tarafından öne sürüldü ve çok yayıldı. Michelangelo’nun anatomi bilgisi düşünülünce ilgi çekici bir görüş; ancak bunu destekleyen bir belge yok ve sanat tarihçileri arasında kabul görmüş bir yorum değil.

Son Yargı neden sansürlendi?

Freskteki çıplak figürler Karşı Reform döneminin ahlak anlayışına ters düştü. Michelangelo’nun ölümünden kısa süre sonra ressam Daniele da Volterra görevlendirildi ve bazı figürlerin üzerine örtüler eklendi. Bu yüzden kendisine alaycı bir lakap takıldı.

Şapelde neden fotoğraf yasak?

Restorasyon çalışmalarının finansmanı için 1980’lerde bir televizyon şirketine görüntü hakları verilmişti; yasağın kökeni buna dayanıyor. Bugün ise daha çok ziyaretçi akışını düzenlemek ve eserleri korumak gerekçesiyle sürdürülüyor.

Michelangelo‘nun hayatını ve diğer eserlerini ayrı yazımda anlattım. Davut heykeli, Pieta ve Musa heykeli yazılarıma da bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.