Leonardo da Vinci: Rönesans’ın Evrensel Dahisi
“Basitlik, en üst düzeyde inceliktir.” — Leonardo da Vinci’ye atfedilen söz
Leonardo da Vinci, Rönesans’ın simgesi ve tarihin en merak edilen zihinlerinden biri. Ressam, mühendis, anatomi araştırmacısı, mimar ve mucitti; not defterlerinde uçan makinelerden kalp kapakçıklarına kadar her şeyi inceledi.
Buna karşılık tamamladığı tablo sayısı çok az: bugün ona atfedilen yirmi kadar eser var. Yine de Mona Lisa dünyanın en tanınan resmi, Son Akşam Yemeği ise en çok kopyalanan kompozisyonlarından biri. Bu yazıda önce Leonardo’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Leonardo da Vinci kimdir?
Vinci’de bir çocukluk
Leonardo, 15 Nisan 1452’de Floransa yakınlarındaki Vinci kasabasında doğdu. Noter Ser Piero ile Caterina adlı bir kadının evlilik dışı çocuğuydu; bu durum ona üniversite ve bazı meslek yollarını kapattı, ama zanaat eğitimine yöneltti. Latince bilmemesi, kendisini “okumamış adam” olarak tanımlamasına yol açtı; bilgiyi kitaplardan değil, gözlemden edindiğini söylerdi.
Verrocchio’nun atölyesi
On dört yaşlarında Floransa’da Andrea del Verrocchio’nun atölyesine girdi. Burada resim, heykel, metal işçiliği ve mühendislik bir arada öğretiliyordu. Verrocchio’nun İsa’nın Vaftizi tablosundaki meleklerden birini genç Leonardo boyadı; anlatılan hikayeye göre ustası sonucu görünce bir daha fırça tutmamaya karar verdi.
Milano yılları
1482’de Milano’ya gitti ve Dük Ludovico Sforza’ya bir mektup yazdı. Tarihin en ilginç iş başvurularından sayılan bu mektupta kendini önce askeri mühendis olarak tanıtır; köprüler, silahlar ve tüneller yapabileceğini anlatır. Resim ve heykelden ise yalnızca son maddede söz eder. Milano’da on yedi yıl kaldı, Son Akşam Yemeği’ni burada yaptı.
Gezgin yıllar
Fransızlar Milano’yu alınca Venedik, Floransa ve Roma arasında dolaştı. Floransa’da genç Michelangelo ile aynı salonun iki duvarı için sipariş aldılar; iki eser de tamamlanamadı. Cesare Borgia’nın hizmetinde askeri mühendis olarak çalıştı, haritalar yaptı.
Fransa’da son yıllar
1516’da Fransa Kralı I. François’nın daveti üzerine Fransa’ya gitti ve Amboise yakınlarındaki Clos Lucé malikanesine yerleşti. Yanında Mona Lisa dahil birkaç tablosunu götürmüştü; bu yüzden bugün o eserler Louvre’da. 2 Mayıs 1519’da, 67 yaşında orada öldü.
Leonardo’nun sanat anlayışı
Sfumato
Leonardo’nun en tanınan buluşu sfumato, yani “dumanlı” geçiş tekniği. Renkler ve tonlar arasında keskin sınır yoktur; birbirinin içine çok ince katmanlarla erir. Özellikle göz ve ağız çevresindeki bu belirsizlik, yüz ifadesini bakış açısına ve ışığa göre değişiyormuş gibi gösterir.
Gözlemle çalışmak
Leonardo insan bedenini anlamak için otuzdan fazla kadavra inceledi; kas, damar ve kemik çizimleri dönemin tıbbi bilgisinin çok ötesindeydi. Suyun akışını, kuşların uçuşunu, bitkilerin büyümesini aynı dikkatle izledi. Resimlerindeki doğallık bu gözlem alışkanlığından geliyor.
Leonardo da Vinci’nin en önemli 10 eseri
1. Müjde (yaklaşık 1472–1475)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Melek Cebrail’in Meryem’e haber verişi. Leonardo’nun gençlik eseri; Verrocchio’nun atölyesindeyken yaptı.
Bu eserde neye bakmalı? Meleğin kanatlarına ve arka plandaki manzaraya. Kanatlar gerçek kuş kanadı gözlemine dayanıyor. Uzaktaki dağlar ise mavileşerek kayboluyor; Leonardo’nun geliştirdiği hava perspektifi burada ilk kez görünüyor.
2. Kayalıklar Meryemi (1483–1486 ve 1495–1508)
Nerede: Louvre Müzesi (Paris) ve National Gallery (Londra)
Aynı konunun iki versiyonu: Meryem, çocuk İsa, küçük Yahya ve bir melek, kayalık bir mağarada.
Bu eserde neye bakmalı? Işığın nereden geldiğine. Mağaranın karanlığında figürler yumuşak bir ışıkla beliriyor. İki versiyonu karşılaştırmak öğretici: Louvre’daki daha yumuşak ve doğal, Londra’daki daha keskin ve resmi.
3. Müzisyenin Portresi (yaklaşık 1485)
Nerede: Pinacoteca Ambrosiana, Milano
Leonardo’nun tamamlanmamış erkek portresi; elinde bir nota kağıdı tutuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzün bitmişliği ile giysinin taslak halinin farkına. Leonardo çoğu işini yarım bıraktı; bu tabloda bir eserin nasıl ilerlediğini adım adım görebiliyorsunuz.
4. Beyaz Gelinciği Olan Kadın (yaklaşık 1489–1491)
Nerede: Czartoryski Müzesi, Krakov
Milano dükünün genç metresi Cecilia Gallerani’nin portresi. Kucağında beyaz bir gelincik tutuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Ele ve hayvana. Parmaklar hayvanın tüylerine gömülüyor; hem kadın hem gelincik aynı yöne dönmüş, ikisi de bir şey duymuş gibi. Gelincik, dükün nişanına ve kadının adına yapılan bir kelime oyunu olarak yorumlanıyor.
5. Son Akşam Yemeği (1495–1498)
Nerede: Santa Maria delle Grazie Manastırı, Milano
İsa’nın, havarilerden birinin kendisine ihanet edeceğini söylediği an. Manastırın yemekhane duvarında, yaklaşık 9 metre genişliğinde.
Bu eserde neye bakmalı? Havarilerin tepkisine. Herkes aynı anda irkiliyor; kimi şaşırıyor, kimi itiraz ediyor, Yahuda ise geri çekiliyor. Leonardo bu freski, hızlı çalışabilmek için geleneksel yaş sıva tekniği yerine denediği bir yöntemle yaptı; boya kısa sürede dökülmeye başladı. Bugün gördüğümüz, yüzyıllar boyunca yapılan onarımların sonucu. Ziyaret için biletler aylar öncesinden tükeniyor.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Son Akşam Yemeği yazımda anlattım.
6. Vitruvius Adamı (yaklaşık 1490)
Nerede: Gallerie dell’Accademia, Venedik
Bir daire ve karenin içine yerleştirilmiş, kolları ve bacakları iki farklı konumda çizilmiş insan figürü.
Bu eserde neye bakmalı? Oranların notlarına. Çizimin çevresinde, Romalı mimar Vitruvius’un insan bedeni ölçüleri üzerine yazdıklarından alınmış aynalı el yazısı var. Eser ışığa duyarlı olduğu için yalnızca çok kısa sürelerle sergileniyor.
7. Mona Lisa (yaklaşık 1503–1519)
Nerede: Louvre Müzesi, Paris
Floransalı tüccar Francesco del Giocondo’nun eşi Lisa Gherardini’nin portresi olduğu kabul edilir. Leonardo eseri hiç teslim etmedi, ömrünün sonuna kadar yanında taşıdı.
1911’de Louvre’dan çalınması, tablonun dünya çapındaki ününü katladı; iki yıl sonra İtalya’da bulundu.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzdeki geçişlere. Göz ve ağız kenarlarında keskin çizgi yok; ifade, baktığınız yere göre değişiyor gibi. Arka plandaki manzara da iki yanda farklı yükseklikte, gerçek bir yer değil. Küçük bir tablo olduğunu görünce çoğu ziyaretçi şaşırır.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Mona Lisa yazımda anlattım.
8. Salvator Mundi (yaklaşık 1500)
Nerede: Özel koleksiyon (yeri belirsiz)
Elinde kristal küre tutan İsa figürü. 2017’de yaklaşık 450 milyon dolara satılarak dünyanın en pahalı sanat eseri oldu.
Bu eserde neye bakmalı? Küredeki kırılmaya. Kristal küre arkasındaki eli olması gerektiği gibi kırmıyor; Leonardo’nun optik bilgisi düşünüldüğünde bu tuhaf. Eserin ne kadarının Leonardo’nun elinden çıktığı bugün hala tartışılıyor ve tablonun nerede olduğu bilinmiyor.
9. Aziz Anna, Meryem ve Çocuk İsa (yaklaşık 1503–1519)
Nerede: Louvre Müzesi, Paris
Üç kuşağın iç içe geçtiği kompozisyon: Anne Anna’nın dizinde Meryem, onun kucağında çocuk İsa ve bir kuzu.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenlerin birbirine dolanmasına. Üç figür tek bir piramit oluşturuyor. Leonardo bu kompozisyon üzerinde yıllarca çalıştı, hazırlık çizimleri ayrı birer şaheser sayılıyor. Freud bu tablo üzerine ünlü bir deneme yazdı.
10. Anatomi çizimleri (1480’ler–1510’lar)
Nerede: Royal Collection, Windsor
Kaslar, iskelet, kalp, rahim ve beyin üzerine yüzlerce sayfa çizim ve not. Leonardo’nun ölümünden sonra yayımlanamadıkları için tıp tarihini doğrudan etkileyemediler.
Bu eserde neye bakmalı? Ayrıntının düzeyine. Kalp kapakçıklarındaki kan akışını, doğmamış bir bebeğin rahimdeki duruşunu yüzyıllar öncesinden doğru biçimde çizmiş. Eğer bu defterler zamanında basılsaydı, tıbbın tarihi farklı olurdu.
Leonardo’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Paris’teki Louvre, dünyanın en büyük Leonardo koleksiyonuna sahip: Mona Lisa, Kayalıklar Meryemi, Aziz Anna ve daha fazlası. Milano’da Santa Maria delle Grazie‘deki Son Akşam Yemeği için biletin aylar öncesinden alınması gerekiyor.
Floransa’da Uffizi, Londra’da National Gallery, Krakov’da Czartoryski Müzesi, Venedik’te Accademia (Vitruvius Adamı) ve Windsor’daki Kraliyet Koleksiyonu (çizimler) diğer önemli adresler. Leonardo’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Leonardo da Vinci hakkında merak edilenler
Leonardo kaç tablo yaptı?
Bugün ona atfedilen tamamlanmış tablo sayısı yirmi civarında; bazıları tartışmalı. Çok yavaş çalışıyor, sık sık projeleri yarım bırakıyor ve ilgisini başka alanlara kaydırıyordu. Buna karşılık binlerce sayfa çizim ve not bıraktı.
Mona Lisa neden bu kadar ünlü?
Sanatsal değeri kadar hikayesi de etkili oldu. 1911’de Louvre’dan çalınması dünya basınında aylarca yer aldı ve tablo bir anda herkesin tanıdığı bir imgeye dönüştü. Sfumato tekniğiyle elde edilen belirsiz ifade ve yüzyıllardır süren yorumlar da ünü büyüttü.
Notlarını neden tersten yazdı?
Leonardo sol elini kullanıyordu; aynadan okunabilen ters yazı, mürekkebi elle dağıtmamak için pratik bir çözüm olabilir. Fikirlerini gizlemek istediği de öne sürülür, ama notların içeriği bunu desteklemiyor; çoğu zaten kimsenin okumadığı kişisel defterlerdi.
Son Akşam Yemeği neden bu kadar yıpranmış?
Leonardo, yaş sıva üzerine hızlı çalışmayı gerektiren geleneksel fresk tekniği yerine kuru duvara yağlı ve temperalı boya uygulayan bir yöntem denedi. Boya duvara tam tutunmadı ve daha sanatçı hayattayken dökülmeye başladı. Yüzyıllar boyunca yapılan onarımlar ve son büyük restorasyon, bugün görülen halini ortaya çıkardı.
Kısaca Leonardo da Vinci
| Doğum | 15 Nisan 1452, Vinci (İtalya) |
| Ölüm | 2 Mayıs 1519, Amboise (Fransa) |
| Dönem | Yüksek Rönesans |
| Ustası | Andrea del Verrocchio |
| Çalıştığı şehirler | Floransa, Milano, Roma, Amboise |
| Tekniği | Sfumato, hava perspektifi |
| Bilinen tablo sayısı | Yaklaşık 20 |
| En ünlü eserleri | Mona Lisa, Son Akşam Yemeği |
| Diğer önemli eserleri | Beyaz Gelinciği Olan Kadın, Kayalıklar Meryemi, Vitruvius Adamı |
| En büyük koleksiyon | Louvre Müzesi, Paris |
Leonardo’yu asıl ilginç kılan, bitirdikleri değil bitiremedikleri bence. Uçan makineler, atlı anıtlar, anatomi kitapları; hepsi yarım kaldı. Ama bıraktığı defterlere bakınca, bir insanın merakının nereye kadar gidebileceğini görüyorsunuz. Mona Lisa’nın önündeki kalabalığa takılmadan Louvre’daki diğer eserlerine de bakmanızı öneririm.
Leonardo’nun çağdaşları Michelangelo ve Raffaello, Floransa Rönesansının öncüleri Masaccio ve Botticelli yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, Louvre Müzesi rehberime bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
