Gustav Klimt: Altın Çağın ve Art Nouveau’nun Ustası
“Bende görülmeye değer özel bir şey yok. Benim hakkımda bir şey öğrenmek isteyen, resimlerime dikkatle baksın.” — Gustav Klimt
Gustav Klimt, 20. yüzyıl başının en önemli Sembolist ressamlarından, Art Nouveau (Jugendstil) akımının öncülerinden ve Viyana Secession hareketinin kurucularından biri. Altın varaklarla süslediği tabloları, kadın figürüne getirdiği yaklaşım ve dekoratif kompozisyonlarıyla modern sanat tarihinin en tanınan isimleri arasında.
Yaşadığı dönemde eserleri cesur erotik anlatımı nedeniyle büyük tartışmalara yol açtı. Bugün ise Öpücük, Adele Bloch-Bauer I ve Beethoven Frizi dünyanın en çok tanınan sanat eserleri arasında. Bu yazıda önce Klimt’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Gustav Klimt kimdir?
Çocukluğu ve eğitimi
Gustav Klimt, 14 Temmuz 1862’de Viyana yakınlarındaki Baumgarten’de doğdu. Yedi çocuklu bir ailenin ikinci çocuğuydu. Babası altın gravür ustası, annesi ise müziğe büyük ilgi duyan bir kadındı. Babasının altın işçiliği, ilerleyen yıllarda Klimt’in kullandığı altın varak tekniğinin ilham kaynaklarından biri olarak görülür.
Henüz 14 yaşındayken Viyana Uygulamalı Sanatlar Okulu’na burslu olarak kabul edildi. Burada yaklaşık yedi yıl boyunca mimari süsleme, dekoratif resim ve duvar resmi eğitimi aldı. Bu eğitim, Klimt’in resmi bir süsleme sanatına yaklaştıran dilinin temelini oluşturdu.
İlk başarıları
Eğitiminin ardından kardeşi Ernst Klimt ve arkadaşı Franz Matsch ile birlikte saraylar, tiyatrolar ve kamu binaları için duvar resimleri yapmaya başladı. Kısa sürede Viyana’nın en çok aranan dekorasyon ressamlarından biri oldu. 1888’de İmparator Franz Joseph tarafından Altın Liyakat Nişanı ile ödüllendirildi.
1892: her şeyi değiştiren yıl
1892’de önce babasını, ardından çok sevdiği kardeşi Ernst’i kaybetti. Bu iki kayıp sanat anlayışını derinden etkiledi. Akademik resimden uzaklaşarak daha sembolik, daha kişisel ve daha özgür eserler üretmeye başladı. Kadın figürü, yaşam, ölüm ve aşk sanatının merkezine yerleşti.
Viyana Secession’un kuruluşu
1897’de Klimt ve bir grup genç sanatçı, dönemin katı akademik anlayışına tepki olarak Viyana Secession (Viyana Ayrılıkçılar Birliği) hareketini kurdu. Klimt hareketin ilk başkanı oldu. Secession binasının girişindeki söz, hareketin felsefesini hala en iyi özetleyen cümle:
“Her çağa kendi sanatı, sanata ise özgürlüğü.”
Altın Dönem
1903’te gittiği Ravenna’da gördüğü Bizans mozaikleri, özellikle San Vitale Bazilikası’nın altın zeminli mozaikleri, Klimt’i derinden etkiledi. Bu yolculuğun ardından eserlerinde yoğun biçimde altın varak kullanmaya başladı; bugün Altın Dönem olarak bilinen yıllar böyle başladı. Altın zeminler, spiraller, kareler ve daireler, Klimt’in resmini dünyada benzersiz kıldı.
Klimt’i etkileyen Bizans altın zemin estetiğini İstanbul’da görmek isterseniz Ayasofya ve Kariye yazılarıma bakabilirsiniz.
Son yılları
Klimt hiç evlenmedi. Ömür boyu yakın dostu olan moda tasarımcısı Emilie Flöge ile özel bir bağı vardı ve birçok modeliyle ilişkiler yaşadı. Ocak 1918’de geçirdiği felcin ardından zatürreye yakalandı ve 6 Şubat 1918’de, 55 yaşında Viyana’da hayatını kaybetti.
Aynı yılın ekim ayında, Klimt’in desteklediği genç ressam Egon Schiele de İspanyol gribinden öldü. Avusturya sanat dünyası iki büyük ustasını birkaç ay içinde kaybetti.
Klimt’in sanat anlayışı
Kadın figürü
Klimt’in sanatının merkezinde kadın figürü var. Kadınları yalnızca fiziksel güzellikleriyle değil; yaşamın, aşkın, doğurganlığın ve ölümün sembolü olarak ele aldı. Figürleri çoğu zaman gerçekçi bir yüz ve eller ile tamamen dekoratif bir giysi ya da zemin arasında kalır: insan ile süsleme aynı yüzeyde erir.
Üniversite tabloları skandalı
1894’te Viyana Üniversitesi’nin tavanı için Felsefe, Tıp ve Hukuk adlı üç büyük tablo sipariş edildi. Klimt’in ortaya koyduğu karamsar ve çıplaklarla dolu kompozisyonlar, dönemin akademisyenleri tarafından “fazla erotik” ve “karamsar” bulunarak sert biçimde eleştirildi. Klimt sonunda sözleşmeden çekildi ve tabloları geri aldı.
Bu tartışma Klimt’i resmi siparişlerden uzaklaştırdı ama sanatını daha da özgürleştirdi. Eleştirilere verdiği en ünlü cevap ise bir tablo oldu: izleyiciye arkasını dönen çıplak bir kadın figürünün yer aldığı Altın Balıklar (Goldfische). Klimt’in bu esere başlangıçta “Eleştirmenlerime” adını vermek istediği aktarılıyor.
Gustav Klimt’in en önemli 10 eseri
1. Judith I (1901)
Nerede: Belvedere, Viyana
Eski Ahit’teki Judith, halkını kurtarmak için düşman komutanı Holofernes’in başını kesen kadındır. Klimt onu korkusuz bir kahraman olarak değil, yarı kapalı gözleri ve aralık dudaklarıyla baştan çıkarıcı, tehlikeli bir kadın olarak resmetti.
Bu eserde neye bakmalı? Önce yüze, sonra sağ alt köşeye. Holofernes’in kesik başı resmin kenarına itilmiş, neredeyse görünmüyor. Hikayenin şiddeti geri planda; öne çıkan, Judith’in kendinden emin bakışı. Aynı hikayenin çok daha sert bir yorumunu Barok dönemde Artemisia Gentileschi‘nin resimlerinde görebilirsiniz; ikisini yan yana düşünmek çok öğretici.
2. Beethoven Frizi (1902)
Nerede: Secession Binası, Viyana
1902’deki XIV. Secession Sergisi için yapılan yaklaşık 34 metre uzunluğundaki bu anıtsal duvar resmi, Beethoven’ın 9. Senfonisi’nden ve Schiller’in Neşeye Övgü şiirinden ilham alıyor. Üç bölümden oluşuyor: insanın mutluluk arayışı, karşılaştığı kötülükler ve sanat ile sevgi sayesinde ulaşılan huzur.
Bu eserde neye bakmalı? Frizi bir hikaye gibi soldan sağa okuyun. Ortadaki “düşman güçler” bölümünde dev maymun biçimli Tifon ve çevresindeki figürler var; sonunda ise birbirine sarılan bir çift, Öpücük’ün ilk habercisi gibi. Eser bugün Secession binasının bodrum katında, kendisi için ayrılmış bir salonda. 1902 sergisini gezen Auguste Rodin‘in Klimt’in işini övdüğü, dönemin Viyana sanat çevresinden Berta Zuckerkandl’ın anılarında aktarılıyor.
3. Kayıp üniversite tabloları: Felsefe ve Tıp (1899–1907)
Nerede: 1945’te yangında yok oldu
Viyana Üniversitesi için yapılan üç tablo, Mayıs 1945’te Avusturya’daki Immendorf Şatosu’nda çıkan yangında yandı. Bugün yalnızca siyah-beyaz fotoğraflarından, hazırlık çizimlerinden ve renkli bir kısmından biliniyor.
Bu eserlerde neye bakmalı? Fotoğraflardaki kompozisyona. Felsefe’de birbirine dolanmış çıplak bedenlerden oluşan bir insan sütunu boşlukta akıp gidiyor; Tıp’ta da hastalık ve ölüm, iyileştirmenin önüne geçiyor. Üniversite bilimin zaferini görmek isterken Klimt insanın çaresizliğini resmetti. Skandalın asıl nedeni de buydu.
4. Adele Bloch-Bauer I (1907)
Nerede: Neue Galerie, New York
“Altın Kadın” olarak da bilinen portre, Viyanalı iş insanı Ferdinand Bloch-Bauer’in eşi Adele’yi gösteriyor. II. Dünya Savaşı’nda Naziler tarafından el konulan eser, uzun bir hukuk mücadelesinin ardından 2006’da Adele’nin yeğeni Maria Altmann’a iade edildi ve aynı yıl yaklaşık 135 milyon dolara satılarak dönemin en pahalı tablosu oldu.
Bu eserde neye bakmalı? Adele’nin yüzü ve ellerinin gerçekçiliği ile geri kalan her şeyin düz, altın bir desene dönüşmesi arasındaki farka. Elbisesinin üzerinde gözleri andıran motifler, Mısır ve Bizans sanatından alınmış biçimler var. Figür neredeyse bir ikona dönüşüyor.
5. Öpücük (1907–1908)
Nerede: Belvedere, Viyana
Klimt’in en ünlü eseri ve Altın Dönem’in simgesi. Çiçekli bir çayırın kenarında birbirine sarılmış bir çift, altın bir örtünün içinde tek bir biçime dönüşmüş. Tablo daha bitmeden Avusturya devleti tarafından satın alındı.
Bu eserde neye bakmalı? Giysilerin desenlerine. Erkeğin örtüsünde köşeli, siyah-beyaz dikdörtgenler; kadınınkinde yuvarlak, renkli çiçekler var. Klimt eril ve dişil olanı biçimlerle ayırıyor, sonra altın örtünün içinde birleştiriyor. Bir de kadının ayaklarına bakın: çayırın tam kenarında, uçurumun eşiğindeymiş gibi duruyor. Tablodaki çiftin Klimt ve Emilie Flöge olduğu sık sık öne sürülür, ama Klimt bu konuda hiçbir açıklama yapmadı.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Öpücük yazımda anlattım.
6. Danae (1907–1908)
Nerede: Galerie Würthle, Viyana (özel koleksiyon)
Yunan mitolojisinde Zeus, kulede hapsedilmiş Danae’ye altın bir yağmur olarak gelir. Klimt’in erotik anlatımını en yoğun kullandığı eserlerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyonun biçimine. Danae’nin bedeni neredeyse bir daire gibi kıvrılmış ve tuvali tamamen dolduruyor; altın yağmur da bu dairenin içine akıyor. Sağdaki küçük siyah dikdörtgen, Öpücük’teki erkek giysisinin desenini hatırlatıyor.
7. Umut II (1907–1908)
Nerede: Museum of Modern Art (MoMA), New York
Hamile bir kadını merkezine alan eser, yaşamın başlangıcı ile ölüm korkusunu aynı kompozisyonda birleştiriyor.
Bu eserde neye bakmalı? Kadının karnının hemen önündeki küçük kafatasına. Hayatı taşıyan bedenin tam önünde ölüm duruyor. Sonra aşağıdaki başını eğmiş kadınlara bakın: dua mı ediyorlar, yas mı tutuyorlar, belli değil. Klimt’in sembolizmi tam olarak bu belirsizlikte yaşıyor.
8. Yaşam Ağacı (1905–1911)
Nerede: Stoclet Sarayı, Brüksel (mozaik friz) / MAK, Viyana (tasarım kartonları)
Klimt’in Brüksel’deki Stoclet Sarayı’nın yemek salonu için tasarladığı mozaik frizin bir parçası. Saray özel mülk olduğu için ziyarete açık değil; ama Klimt’in tasarım kartonları Viyana’daki MAK’ta (Uygulamalı Sanatlar Müzesi) korunuyor. Bugün dünyanın en çok çoğaltılan dekoratif motiflerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Dallardaki spirallere ve ağacın tepesindeki kara kuşa. Spiraller sonsuz yaşamı, kara kuş ise ölümü simgeliyor. Klimt burada resim ile süsleme sanatı arasındaki sınırı tamamen ortadan kaldırıyor; uygulamalı sanatlar okulundaki eğitimi en açık burada görünüyor.
9. Adele Bloch-Bauer II (1912)
Nerede: Özel koleksiyon
Klimt’in Adele’yi ikinci kez resmettiği portre. Beş yıl önceki altın portrenin tam tersi: altından neredeyse tamamen arınmış, renkli ve ferah.
Bu eserde neye bakmalı? İki Adele portresini birlikte düşünün. Arka plandaki Doğu Asya sanatından esinlenen desenler ve canlı renkler, Klimt’in Altın Dönem’i geride bıraktığını gösteriyor. Aynı kadın, iki farklı üslup: bir sanatçının beş yılda nasıl değiştiğini tek bir modelin üzerinden izlemek mümkün.
10. Ölüm ve Yaşam (1910–1915)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
İlk hali 1911 Roma Uluslararası Sanat Sergisi’nde birincilik ödülü kazandı; Klimt tabloyu sonraki yıllarda yeniden elden geçirdi ve altın zemini koyu bir fonla değiştirdi.
Bu eserde neye bakmalı? İki grubun arasındaki boşluğa. Solda haçlarla süslü koyu bir cüppe giymiş iskelet, sağda bebekten yaşlıya iç içe geçmiş insanlar. Yaşayanların çoğu gözleri kapalı, ölümün yanlarında durduğunu fark etmiyor. Yalnızca bir figürün gözleri açık. Klimt ölümü korkutucu bir son olarak değil, yaşamın hep yanında duran bir komşu olarak resmediyor.
Klimt’in eserlerini nerede görebilirsiniz?
Klimt görmek için en önemli şehir açık ara Viyana. Belvedere, Öpücük ve Judith I ile dünyanın en büyük Klimt koleksiyonuna sahip. Leopold Museum‘da Ölüm ve Yaşam ile birlikte Klimt’in çağdaşlarının, özellikle Egon Schiele’nin önemli eserleri var. Secession Binası‘nda Beethoven Frizi, MAK‘ta ise Stoclet frizinin tasarım kartonları görülebiliyor.
Viyana dışında New York’taki Neue Galerie (Adele Bloch-Bauer I) ve MoMA (Umut II), Prag’daki Ulusal Galeri (Bakire) öne çıkan adresler.
Klimt hakkında merak edilenler
Gustav Klimt’in kaç çocuğu vardı?
Bu soru hala tartışmalı. Klimt’in çok sayıda kadınla ilişki yaşadığı biliniyor. Ölümünün ardından kendisine karşı 14 babalık davası açıldığı sık sık aktarılıyor, ancak bunlardan kaçının gerçekten onun çocuğu olduğu belli değil. İnternette dolaşan “40’tan fazla çocuk” iddiası ise hiçbir belgeye dayanmıyor.
Öpücük tablosundaki çift kim?
Tablodaki erkeğin Klimt’in kendisi, kadının ise yakın dostu Emilie Flöge olduğu sık sık öne sürülür. Klimt bu konuda hiçbir zaman açıklama yapmadığı için kesin bir cevap yok.
Klimt’in eserleri neden yandı?
II. Dünya Savaşı’nın son günlerinde, Mayıs 1945’te, eserlerin saklandığı Avusturya’daki Immendorf Şatosu’nda yangın çıktı. Viyana Üniversitesi için yapılan üç büyük tablo da dahil olmak üzere çok sayıda Klimt eseri yandı. Genellikle on kadar tablonun kaybolduğu aktarılıyor; internette dolaşan “200’den fazla eser” rakamı abartılı.
Klimt Freud’dan etkilendi mi?
Klimt’in bilinçaltı, arzu ve ölüm gibi temaları, aynı yıllarda aynı şehirde çalışan Sigmund Freud’un fikirleriyle sık sık birlikte anılır. Ancak ikisi arasında doğrudan bir etkileşimi gösteren bir belge yok; daha çok aynı Viyana’nın, aynı kültürel iklimin ürünü oldukları söylenebilir.
Klimt hakkında hangi filmleri izleyebilirim?
Başlamak için en iyi seçim, Adele Bloch-Bauer I portresinin iade hikayesini anlatan Woman in Gold (2015). John Malkovich’in başrolde olduğu Klimt (2006) ve Exhibition on Screen: Klimt & The Kiss belgeseli de iyi tamamlayıcılar. Tüm filmlerin ayrıntılı değerlendirmesi için Klimt filmleri yazıma bakabilirsiniz.
Kısaca Gustav Klimt
| Doğum | 14 Temmuz 1862, Baumgarten (Viyana) |
| Ölüm | 6 Şubat 1918, Viyana |
| Akım | Sembolizm, Art Nouveau (Jugendstil), Viyana Secession |
| Eğitim | Viyana Uygulamalı Sanatlar Okulu |
| Kurduğu hareket | Viyana Secession (1897), ilk başkanı |
| En ünlü dönemi | Altın Dönem (yaklaşık 1903–1909) |
| En ünlü eseri | Öpücük (1907–1908) |
| Diğer önemli eserleri | Judith I, Beethoven Frizi, Adele Bloch-Bauer I, Danae, Umut II, Ölüm ve Yaşam |
| En büyük koleksiyon | Belvedere, Viyana |
Klimt’e bakınca insanın aklında önce altın kalıyor. Ama biraz daha dikkatli bakınca altının arkasında hep aynı sorular duruyor: aşk, beden, yaşam ve ölüm. Bizans ikonlarının altın zeminini alıp Viyana’nın en huzursuz yıllarının duygularıyla doldurdu. Belki de bu yüzden resimleri hem bu kadar süslü hem de bu kadar hüzünlü.
Klimt’in çağdaşları ve ardılları için Egon Schiele ve Edvard Munch yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Sembolizm bilginizi sınamak isterseniz Sembolizm ve Ekspresyonizm testim sizi bekliyor.
