Egon Schiele: İnsan Ruhunu Çıplaklığıyla Resmeden Ressam
“Sanat modern olamaz. Sanat ezelden beri vardır.” — Egon Schiele
Egon Schiele (1890–1918), çarpıtılmış, kemiksi bedenleri, sarsıcı otoportreleri ve cesur çıplak figürleriyle tanınan Avusturyalı ressamdır. Ekspresyonizm‘in en güçlü temsilcilerinden biri kabul edilir ve Gustav Klimt’in himaye ettiği genç sanatçıların en parlağıdır.
Yalnızca yaklaşık on yıl süren kariyerinde 300’e yakın tablo ve 3.000’den fazla çizim üretti; 1918’de İspanyol gribinden, 28 yaşında öldü. Bu yazıda önce hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Egon Schiele kimdir?
Çocukluğu
Egon Leo Adolf Ludwig Schiele, 12 Haziran 1890’da Avusturya’nın Tulln kasabasında doğdu. Babası Adolf Schiele tren istasyonu şefiydi; Egon ailenin tek oğluydu. Küçük yaşta trenleri ve istasyonu durmadan çizdi; okulda ise resim dışındaki derslerde başarısızdı.
Babası frengi nedeniyle yıllarca ağır ruhsal ve bedensel sorunlar yaşadı ve 1905’te, Egon 14 yaşındayken öldü. Babasına çok bağlı olan Schiele bu kayıptan derinden etkilendi. Hastalık, ölüm ve cinsellik arasındaki bu karanlık bağ, eserlerinde sık sık karşımıza çıkacaktı.
Akademi ve Gustav Klimt
1906’da, 16 yaşında, Viyana Güzel Sanatlar Akademisi‘ne kabul edildi. Akademinin katı ve tutucu eğitiminden çabuk sıkıldı; 1909’da okulu bırakıp arkadaşlarıyla “Yeni Sanat Grubu”nu kurdu.
1907’de, dönemin en ünlü Avusturyalı ressamı Gustav Klimt ile tanıştı. Klimt genç ressamın yeteneğini hemen fark etti: çizimlerini satın aldı, onu koleksiyonerlerle tanıştırdı ve 1909’daki Kunstschau sergisine davet etti. Schiele’nin ilk eserlerinde Klimt’in dekoratif Art Nouveau dili açıkça görülür; ama kısa sürede bundan uzaklaşıp çok daha sert, çıplak ve psikolojik bir üslup geliştirdi. Van Gogh‘un ve Edvard Munch‘un Viyana’da sergilenen eserleri de bu değişimde rol oynadı.
Wally Neuzil ve Krumau
1911’de, Klimt’in de modeli olduğu söylenen 17 yaşındaki Valerie “Wally” Neuzil ile tanıştı. Wally dört yıl boyunca hem sevgilisi hem de en önemli modeli oldu. Birlikte annesinin memleketi olan Bohemya’daki küçük Krumau kasabasına (bugün Çekya’daki Český Krumlov) taşındılar.
Evlenmeden birlikte yaşamaları ve kasabanın gençlerini model olarak kullanması tepki çekince Krumau’dan ayrılmak zorunda kaldılar ve Viyana yakınlarındaki Neulengbach’a yerleştiler.
1912: tutuklanma
Nisan 1912’de Neulengbach’ta tutuklandı. Reşit olmayan bir kızı kaçırmak ve baştan çıkarmakla suçlandı; bu ağır suçlamalar mahkemede düştü. Ancak atölyesinde çocukların görebileceği yerlerde erotik çizimler bulundurduğu gerekçesiyle mahkum edildi ve toplam 24 gün cezaevinde kaldı. Duruşmada hakimin, el konulan çizimlerinden birini herkesin önünde yaktığı aktarılır. Schiele cezaevinde de çizmeyi sürdürdü; bu dönemin çizimleri, yaşadığı sarsıntıyı açıkça yansıtır.
Savaş, evlilik ve başarı
1915’te, burjuva bir aileden gelen komşu kızı Edith Harms ile evlendi ve Wally’den ayrıldı. Evliliğinden birkaç gün sonra askere alındı; cepheye gönderilmedi, Prag’da ve Avusturya’da esir kamplarında ve depolarda görev yaptı. Wally ise savaşta Kızılhaç hemşiresi olarak çalışırken 1917’de Dalmaçya’da kızıl hastalığından öldü.
Savaş yıllarında Schiele’nin çizgisi sakinleşti, figürleri daha dolgun ve daha insani bir hal aldı. Klimt’in Şubat 1918’de ölmesinden sonra Avusturya’nın en önemli yaşayan ressamı olarak görülmeye başlandı. Mart 1918’de Viyana Secession’un 49. sergisi büyük bir başarıyla onun eserlerine ayrıldı. Serginin afişinde, Son Akşam Yemeği‘ni hatırlatan bir masada İsa’nın yerine kendisini, karşısına ise Klimt’in anısına boş bir sandalyeyi koydu.
Ölümü
1918 sonbaharında Avrupa’yı saran İspanyol gribi önce altı aylık hamile olan Edith’i aldı; Edith 28 Ekim 1918’de öldü. Schiele onu son günlerinde çizdi. Üç gün sonra, 31 Ekim 1918’de, 28 yaşındaki Egon Schiele de aynı hastalıktan hayatını kaybetti.
Egon Schiele’nin sanat anlayışı
Çizgi her şeydir
Schiele her şeyden önce bir desen ustasıydı. Resimlerinde bile kalın, kırık, gergin konturlar biçimi belirler; renk çizginin arkasından gelir. Bedenler anatomik doğruluktan çok duygusal gerçeğe göre şekillenir: uzamış kollar, sivri dirsekler, bükülmüş parmaklar, çukurlaşmış gözler.
Otoportreler
Kısa hayatında yüzden fazla otoportre yaptı. Ama bunlar klasik anlamda portre değil: Schiele kendini çıplak, çarpılmış, yüzünü buruşturmuş, bazen ikiye bölünmüş olarak resmetti. Kendi bedenini korkunun, arzunun ve yalnızlığın deney alanına dönüştürdü.
Freud’un Viyanası
Schiele, Sigmund Freud’un psikanalizi geliştirdiği yıllarda aynı şehirde çalıştı. Bilinçaltı, cinsellik ve ölüm üzerine kurduğu imgeler bu yüzden sık sık Freud’la birlikte anılır. İkisi arasında doğrudan bir etkileşimi gösteren bir belge yok; ama ikisi de aynı Viyana’nın, bastırılmış duyguları görünür kılmaya çalışan aynı kültürel ikliminin ürünüydü.
Egon Schiele’nin en önemli 10 eseri
1. Yüzünü Buruşturan Çıplak Otoportre (1910)
Nerede: Albertina, Viyana
20 yaşındaki Schiele, kendini çıplak, sıska ve yüzünü buruşturmuş halde, boş bir zeminin üzerinde resmetti. Klimt’in süslü dünyasından tamamen koptuğu yıl yapılan en cesur otoportrelerden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Arka planın boşluğuna. Figür hiçbir mekanda değil; ne oda var ne manzara. Bu boşluk bedeni daha da çıplak, daha da savunmasız gösteriyor. Sonra kollara bakın: kesilmiş, kırılmış, bedenden kopuk gibi. Schiele burada güzel bir beden değil, huzursuz bir ruh resmediyor.
2. Ölü Şehir III (1911)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
Annesinin memleketi Krumau’nun, nehrin kıvrımına sıkışmış evleri. Schiele bu kasabayı defalarca resmetti ve ona “ölü şehir” adını verdi.
Bu eserde neye bakmalı? Evlerin birbirine nasıl yaslandığına. Pencereler göz gibi, çatılar başlar gibi, evler neredeyse insan yüzleri gibi. İnsanların hiç görünmediği bu kasaba, Schiele’nin otoportrelerindeki yalnızlığı ve kırılganlığı taşıyor. Manzara da onun elinde bir tür portreye dönüşüyor.
3. Fener Çiçekli Otoportre (1912)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
Schiele’nin en tanınmış otoportresi. Başını hafifçe yana eğmiş, omzunun üzerinden izleyiciye bakıyor. Yanında turuncu meyveli bir fener çiçeği (physalis) dalı var.
Bu eserde neye bakmalı? Sağ alt köşedeki bitkiye ve yüzün rengine. Solgun, yeşilimsi ten ile fener çiçeğinin turuncu meyveleri arasındaki kontrast, hayat ile çürüme arasındaki ince çizgiyi hatırlatıyor. Bu tablo, aynı yıl yapılan Wally’nin portresiyle bir çift olarak tasarlandı; ikisi bugün de Leopold Müzesi’nde yan yana sergileniyor.
4. Wally’nin Portresi (1912)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
Wally Neuzil’in iri mavi gözleri ve kızıl saçlarıyla izleyiciye baktığı küçük portre, Schiele’nin en sevilen eserlerinden biri. Tablonun ayrıca olağanüstü bir hikayesi var: 1998’de New York’ta bir sergideyken, Nazilerin el koyduğu bir eser olduğu iddiasıyla el konuldu. On iki yıl süren hukuk savaşı 2010’da bir uzlaşmayla bitti ve tablo Viyana’ya döndü.
Bu eserde neye bakmalı? Gözlere. Schiele’nin bütün çarpıklığına rağmen bu portrede şaşırtıcı bir yumuşaklık var. Hafifçe eğilmiş baş, hafif bir tebessüm, çok geniş ve berrak gözler. Schiele’nin sert çizgisinin arkasında ne kadar şefkat olabildiğini gösteren nadir eserlerden.
5. Kardinal ve Rahibe (1912)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
Kırmızı cüppeli bir kardinal ile siyahlar içindeki bir rahibe, diz çökmüş halde birbirine sarılmış. Tablo, Klimt’in Öpücük‘üne açık bir cevap olarak yapıldı.
Bu eserde neye bakmalı? İki tabloyu yan yana düşünün. Klimt’te çift altın bir örtünün içinde huzur içinde; Schiele’de ise kaçamak bir anda yakalanmış, korku dolu gözlerle izleyiciye bakıyorlar. Altın yerine kırmızı ve siyah, huzur yerine suçluluk var. Kilisenin iki temsilcisini seçmesi de tabloyu Schiele’nin en provokatif eserlerinden biri yapıyor.
6. Kör Anne (1914)
Nerede: Leopold Museum, Viyana
Kucağındaki iki bebeği emzirmeye çalışan, gözleri kapalı bir anne. Schiele’nin anne ve çocuk temasını işlediği en sarsıcı tablolardan biri.
Bu eserde neye bakmalı? Renklere. Kahverengi, gri ve soluk tonlar tabloya neredeyse bir cenaze havası veriyor. Annelik burada sıcak bir koruma değil, yorgunluk ve çaresizlik. Schiele’nin annesiyle olan mesafeli ilişkisi de bu temaya bakışını etkilemiş olabilir.
7. Ölüm ve Genç Kız (1915)
Nerede: Belvedere, Viyana
Wally’den ayrılıp Edith ile evlendiği yıl yapılan tablo. Kayalık bir zeminde, buruşuk bir örtünün üzerinde birbirine sarılmış bir erkek ve bir kadın. Erkeğin Schiele’nin kendisi, kadının Wally olduğu kabul edilir.
Bu eserde neye bakmalı? Kolların ve ellerin ilişkisine. Kadın erkeğe sıkıca sarılmış, ama erkeğin kolu onu hem tutuyor hem de itiyor gibi. Bu bir ayrılık tablosu: sarılma ile veda aynı anda yaşanıyor. “Ölüm” ve “genç kız” teması Orta Çağ’dan beri resmedilir; Schiele onu kendi özel hayatının acısına dönüştürüyor.
8. Dört Ağaç (1917)
Nerede: Belvedere, Viyana
Batan güneşin ve sonbahar göğünün önünde yan yana dizilmiş dört ağaç. Schiele’nin en tanınmış manzarası.
Bu eserde neye bakmalı? Ağaçları tek tek karşılaştırın. Dördü aynı sırada duruyor ama biri yapraklarını dökmüş, diğerleri hala dolgun. Schiele ağaçları neredeyse insanlar gibi, kendi karakterleri olan bireyler gibi resmetmiş. Arkadaki yatay renk şeritleri ise kompozisyona dingin, neredeyse müzikal bir ritim veriyor.
9. Dizini Bükmüş Oturan Kadın (1917)
Nerede: Ulusal Galeri (Národní galerie), Prag
Kağıt üzerine guaş ve karakalemle yapılmış, dizini göğsüne çekmiş oturan bir kadın. Schiele’nin olgun dönem çizimlerinin en ünlü örneklerinden biri.
Bu eserde neye bakmalı? Çizginin kendisine. Tek bir kesintisiz hat bedenin bütün hacmini tarif ediyor; renk yalnızca birkaç yere, saça ve kıyafetin kenarlarına dokunulmuş. Erken dönemin gergin, köşeli figürlerine göre burada çok daha yumuşak ve kendinden emin bir el var.
10. Aile (1918)
Nerede: Belvedere, Viyana
Schiele’nin son büyük tablosu. Çıplak bir erkek (Schiele), önünde oturan bir kadın ve kadının bacaklarının arasında küçük bir çocuk. Tablo bitmedi; Edith ve Egon aynı sonbaharda öldü.
Bu eserde neye bakmalı? Üç figürün üst üste yerleşimine. Baba arkada, anne ortada, çocuk önde; üçü bir piramit gibi birbirini koruyor. Erken dönemin yalnız, çarpılmış bedenlerinden sonra Schiele ilk kez bir aileyi, bir aradalığı resmediyor. Hikayenin sonunu bildiğimiz için tablo, sanat tarihinin en hüzünlü “tamamlanmamış” eserlerinden biri.
Egon Schiele’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?
Schiele için en önemli şehir Viyana. Leopold Museum dünyanın en büyük Schiele koleksiyonuna sahip; Fener Çiçekli Otoportre ve Wally’nin Portresi burada yan yana. Belvedere‘de Ölüm ve Genç Kız, Dört Ağaç ve Aile, Albertina‘da ise zengin bir çizim koleksiyonu bulunuyor.
Viyana dışında doğduğu Tulln‘daki Egon Schiele Müzesi ve Çekya’daki Český Krumlov‘da (eski adıyla Krumau) Egon Schiele Sanat Merkezi, sanatçının hayatını yerinde görmek isteyenler için iki güzel adres. New York’ta MoMA ve Neue Galerie de önemli eserlerine sahip.
Egon Schiele hakkında merak edilenler
Egon Schiele ile Gustav Klimt’in ilişkisi neydi?
Klimt, Schiele’nin en büyük destekçisi ve akıl hocasıydı. 1907’de tanıştıklarında genç ressamın yeteneğini hemen fark etti, çizimlerini satın aldı, onu koleksiyonerlerle ve sergilerle tanıştırdı. Schiele ilk yıllarında Klimt’ten etkilendi ama kısa sürede kendi sert, psikolojik üslubunu geliştirdi. Klimt Şubat 1918’de, Schiele ise aynı yılın Ekim ayında öldü.
Egon Schiele hangi sanat akımına mensuptur?
Egon Schiele, Ekspresyonizm‘in (Dışavurumculuk) en önemli temsilcilerinden biridir. İlk eserlerinde Art Nouveau ve Klimt’in etkisi görülür; ancak kısa sürede çizgiyi ve çarpıtılmış bedeni öne çıkaran kendine özgü bir üslup geliştirdi.
Egon Schiele neden hapse girdi?
1912’de Neulengbach’ta tutuklandı. Reşit olmayan bir kızı kaçırmak ve baştan çıkarmakla ilgili suçlamalar mahkemede düştü; ancak atölyesinde çocukların görebileceği yerlerde erotik çizimler bulundurduğu için mahkum edildi ve toplam 24 gün cezaevinde kaldı.
Wally Neuzil kimdir?
Valerie “Wally” Neuzil, 1911–1915 yılları arasında Schiele’nin sevgilisi ve en önemli modeliydi. Schiele, Edith Harms ile evlenince ayrıldılar. Wally I. Dünya Savaşı’nda Kızılhaç hemşiresi olarak çalıştı ve 1917’de kızıl hastalığından öldü. Leopold Müzesi’ndeki portresi, Schiele’nin en sevilen eserlerinden biridir.
Egon Schiele neden genç yaşta öldü?
1918 sonbaharında Avrupa’yı saran İspanyol gribi salgınında önce altı aylık hamile eşi Edith 28 Ekim’de öldü. Schiele ise üç gün sonra, 31 Ekim 1918’de, 28 yaşında aynı hastalıktan hayatını kaybetti.
Egon Schiele hakkında hangi filmleri izleyebilirim?
Sanatçının hayatını Wally ve Edith üzerinden anlatan Egon Schiele: Ölüm ve Genç Kız (2016) en iyi başlangıç. Klimt (2006) filminde Schiele’yi Klimt’in çevresindeki genç bir ressam olarak görürsünüz. İkisinin sanatını birlikte ele alan Klimt & Schiele: Eros and Psyche (2018) belgeseli de iyi bir tamamlayıcı. Klimt ile ilgili filmlerin ayrıntılı değerlendirmesi için Klimt filmleri yazıma bakabilirsiniz.
Kısaca Egon Schiele
| Doğum | 12 Haziran 1890, Tulln (Avusturya) |
| Ölüm | 31 Ekim 1918, Viyana |
| Akım | Ekspresyonizm |
| Eğitim | Viyana Güzel Sanatlar Akademisi (1906–1909) |
| Akıl hocası | Gustav Klimt |
| Modelleri | Wally Neuzil, Edith Harms (eşi) ve kendisi |
| Üretimi | Yaklaşık 300 tablo, 3.000’den fazla çizim |
| En ünlü eserleri | Fener Çiçekli Otoportre, Wally’nin Portresi, Ölüm ve Genç Kız, Aile |
| En büyük koleksiyon | Leopold Museum, Viyana |
Schiele’nin resimlerine bakmak bazen rahatsız edici. Bedenler fazla çıplak, fazla ince, fazla açık. Ama biraz daha uzun bakınca bu rahatsızlığın ardında başka bir şey beliriyor: kendini ve başkalarını hiçbir süs olmadan görmeye çalışan bir göz. 28 yıllık kısa hayatına sığdırdığı binlerce çizgi, yüz yıl sonra hala aynı soruyu soruyor: insan, bütün kırılganlığıyla, nasıl görünür?
Schiele’nin akıl hocası için Gustav Klimt, onu etkileyen ressamlar için Van Gogh ve Edvard Munch, aynı yıllarda genç yaşta ölen bir başka portre ustası için Amedeo Modigliani yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Ekspresyonizm bilginizi sınamak isterseniz Sembolizm ve Ekspresyonizm testim sizi bekliyor.
