Artemisia Gentileschi: Barok Sanatın Güçlü Kadın Ressamı
“Bir kadının ne yapabileceğini size göstereceğim.” — Artemisia Gentileschi, 1649 tarihli mektubundan
Artemisia Gentileschi, 17. yüzyılda erkeklerin dünyası olan resim sanatında kendi adıyla var olmayı başaran ressam. Caravaggio’nun ışığını ve gerçekçiliğini benimsedi; ama sahnelerinin merkezine çoğu zaman güçlü, karar veren, eyleme geçen kadınları koydu.
Genç yaşta uğradığı tecavüz ve ardından gelen dava hayatını derinden etkiledi. Uzun süre bu travma üzerinden okunan sanatı, bugün kendi başına bir başarı öyküsü olarak da değerlendiriliyor. Bu yazıda önce Artemisia’nın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Artemisia Gentileschi kimdir?
Babasının atölyesinde
Artemisia Gentileschi, 8 Temmuz 1593’te Roma’da doğdu. Babası Orazio Gentileschi tanınmış bir ressamdı ve Caravaggio’nun çevresindeydi. Artemisia resmi bir eğitim alamazdı; kadınlar akademilere kabul edilmiyordu. Bu yüzden babasının atölyesinde yetişti ve daha on yedi yaşındayken olgun eserler üretmeye başladı.
Dava
1611’de, babasının kendisine ders vermesi için tuttuğu ressam Agostino Tassi tarafından tecavüze uğradı. Babası dava açtı. Yedi ay süren duruşmalarda Artemisia’nın ifadesinin doğruluğunu sınamak için parmaklarına işkence aleti uygulandı; ressam olan bir genç kadın için bu, elini kaybetme riski demekti. Tassi suçlu bulundu ama cezası uygulanmadı.
Davanın hemen ardından, ailesinin ayarladığı bir evlilikle Floransalı ressam Pierantonio Stiattesi ile evlendi ve Roma’dan ayrıldı.
Floransa yılları
Floransa’da kariyeri hızla yükseldi. 1616’da, Floransa’nın ünlü sanat akademisi Accademia delle Arti del Disegno’ya kabul edilen ilk kadın oldu. Medici ailesinin himayesinde çalıştı, dönemin aydın çevresine girdi; Galileo Galilei ile mektuplaştığı biliniyor. Okuma yazmayı bu yıllarda öğrendi.
Napoli ve Londra
1620’lerde Roma ve Venedik’te çalıştı, 1630’dan itibaren Napoli’ye yerleşti. 1638–1641 arasında Londra’da, kral I. Charles’ın sarayında çalışan babasına katıldı; Greenwich’teki Queen’s House’un tavan resimlerinde birlikte çalıştılar. Sonra Napoli’ye döndü.
Ölüm tarihi kesin bilinmiyor; 1654 dolaylarında Napoli’de öldüğü düşünülüyor. Yüzyıllarca unutuldu; eserlerinin bir kısmı babasına ya da başka ressamlara atfedildi. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yeniden değerlendirildi ve bugün Barok resmin en önemli isimleri arasında sayılıyor.
Artemisia’nın sanat anlayışı
Kadının bakış açısı
Artemisia’nın resimlerindeki kadınlar seyredilen değil, eyleme geçen figürlerdir. Judith bir cinayeti soğukkanlılıkla tamamlar, Susanna tacizden gerçekten rahatsız görünür, Jael çekici kendi eliyle indirir. Aynı konuları işleyen erkek ressamların resimleriyle karşılaştırıldığında bu fark hemen göze çarpıyor.
Caravaggio’nun ışığı
Babasının çevresi sayesinde Caravaggio‘nun eserlerini yakından tanıdı. Koyu zeminler, tek kaynaktan gelen sert ışık ve gerçek insanlara benzeyen figürler onun da temel araçları oldu. Ancak Artemisia, bu dili giderek daha zengin renkler ve daha ayrıntılı kumaşlarla kendi üslubuna dönüştürdü.
Artemisia Gentileschi’nin en önemli 10 eseri
1. Susanna ve Yaşlılar (1610)
Nerede: Schloss Weissenstein, Pommersfelden (Almanya)
Banyo yapan Susanna’yı taciz eden iki yaşlı adam. Artemisia bu tabloyu on yedi yaşında yaptı ve imzaladı.
Bu eserde neye bakmalı? Susanna’nın beden diline. Dönemin erkek ressamları bu sahneyi çoğu zaman baştan çıkarıcı bir çıplaklık olarak resmederdi. Burada kadın geri çekiliyor, yüzünü buruşturuyor, elleriyle kendini savunuyor. Tacizin nasıl hissettirdiğini gösteren ender bir resim.
2. Judith Holofernes’in Başını Keserken (yaklaşık 1612–1613)
Nerede: Museo di Capodimonte, Napoli
Eski Ahit’teki Judith’in, halkını kurtarmak için düşman komutanı öldürdüğü an. Artemisia bu konuyu birkaç kez resmetti.
Bu eserde neye bakmalı? Kollara. Judith ve hizmetçisi bütün güçleriyle bastırıyor; bu bir kahramanlık pozu değil, ağır bir iş. Kan fışkırıyor, yatak örtüsüne yayılıyor. Aynı sahneyi Caravaggio da resmetmişti; onun Judith’i tiksinerek geri çekilirken Artemisia’nınki işini bitiriyor.
3. Judith Holofernes’in Başını Keserken (yaklaşık 1620)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Aynı konunun daha büyük ve daha görkemli ikinci versiyonu. Medici koleksiyonu için yapıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Judith’in bileziğine. Üzerindeki figürler, av tanrıçası Artemis’e gönderme yapıyor olabilir; ressamın kendi adıyla bağlantısı sık sık tartışılır. Renkler burada daha zengin, kumaşlar daha ağır; Floransa dönemindeki gelişimi net görülüyor.
4. Lavta Çalan Otoportre (yaklaşık 1615–1618)
Nerede: Wadsworth Atheneum, Hartford (ABD)
Artemisia’nın kendini lavta çalarken gösterdiği portre. Floransa yıllarının rahat ve kendine güvenen havasını taşıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Bakışa. Doğrudan izleyiciye bakıyor; müzik çalmayı bırakmış, konuşmaya hazır gibi. Kadın ressamların kendilerini genellikle alegorik figür olarak gösterdiği bir dönemde, bu kadar doğrudan bir sunum dikkat çekici.
5. Resim Sanatının Alegorisi Olarak Otoportre (yaklaşık 1638–1639)
Nerede: Royal Collection, Londra
Artemisia kendini, resim sanatını temsil eden alegorik figür olarak gösteriyor: elinde fırça ve palet, boynunda maske kolyesi, saçları dağınık.
Bu eserde neye bakmalı? Zekice kurgulanmış fikre. Dönemin kurallarına göre Resim Sanatı bir kadın figürü olarak canlandırılırdı; ama erkek ressamlar hem sanatçı hem alegori olamazdı. Artemisia kadın olduğu için ikisini aynı anda yapabiliyor ve bunu açıkça kullanıyor.
6. Jael ve Sisera (1620)
Nerede: Szépművészeti Múzeum, Budapeşte
Eski Ahit’te uyuyan düşman komutan Sisera’yı öldüren Jael’in hikayesi.
Bu eserde neye bakmalı? Sakinliğe. Jael çekici kaldırmış, ama yüzünde öfke yok; neredeyse düşünceli. Artemisia şiddeti gürültüyle değil, kararlılıkla anlatıyor. İmzası, resmin içindeki taş bloğun üzerinde.
7. Aziz Katerina Olarak Otoportre (yaklaşık 1615–1617)
Nerede: National Gallery, Londra
Ressam kendini, işkence çarkına yaslanmış Aziz Katerina olarak gösteriyor. 2018’de müze tarafından satın alındı ve büyük ilgi gördü.
Bu eserde neye bakmalı? Çarkın kırık dişlerine ve yüz ifadesine. Aziz acı çekmiyor, sakin ve kararlı bakıyor. Artemisia kendi hayat hikayesiyle azizin direnişini üst üste bindiriyor.
8. Meryem ve Çocuk (yaklaşık 1609–1610)
Nerede: Galleria Spada, Roma
Erken dönem eserlerinden biri. Meryem, kucağındaki bebeği emzirirken.
Bu eserde neye bakmalı? Ellerin gerçekliğine. Bebeği tutan eller, azizlerin ideal elleri değil; çalışan bir kadının elleri. Erken dönemde bile Artemisia’nın gerçekçi bakışı belirgin.
9. Ressam Olarak Lavta Çalan Kadın / Müzikçi Kadınlar (1620’ler)
Nerede: Çeşitli koleksiyonlar
Artemisia, müzik yapan kadın figürlerini defalarca resmetti; bu resimler Floransa ve Napoli dönemlerinde önemli sipariş kaynağıydı.
Bu eserde neye bakmalı? Kumaşların ışığına. Saten ve kadife yüzeyler, Caravaggio’nun sert gerçekçiliğinden daha zengin bir renk dünyasına açılıyor. Artemisia’nın müşteri beklentileriyle kendi dilini nasıl birleştirdiğini gösteriyor.
10. Bathsheba (1640’lar)
Nerede: Çeşitli versiyonlar; Columbus Museum of Art ve başka koleksiyonlar
Kral Davut’un uzaktan izlediği Bathsheba’nın banyo sahnesi. Napoli döneminin büyük ölçekli, kalabalık kompozisyonlarından.
Bu eserde neye bakmalı? Hizmetçilere. Sahne yalnızca çıplak bir kadın değil; saç tarayan, ayna tutan, havlu getiren bir grup kadının günlük işleri. Artemisia bu tür konuları bile bir kadın topluluğunun sahnesine dönüştürüyor.
Artemisia Gentileschi hakkında filmler
Artemisia’nın hayatı ve davası sinemaya da konu oldu. Filmin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını, özellikle davayı nasıl anlattığını Artemisia filmi yazımda anlattım. Diğer ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne bakabilirsiniz.
Artemisia’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?
Floransa’daki Uffizi (Judith), Napoli’deki Capodimonte ve Roma’daki Galleria Spada ile Palazzo Barberini İtalya’daki başlıca adresler. Londra’da National Gallery ve Kraliyet Koleksiyonu önemli eserlere sahip.
ABD’de Detroit Institute of Arts, Wadsworth Atheneum ve Columbus Museum of Art gibi müzelerde eserleri bulunuyor. Artemisia’nın eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Artemisia Gentileschi hakkında merak edilenler
Artemisia’nın davası nasıl sonuçlandı?
1612’deki yedi aylık yargılama sonunda Agostino Tassi suçlu bulundu, ancak verilen sürgün cezası fiilen uygulanmadı. Duruşmalarda Artemisia’nın ifadesi, parmaklarına uygulanan bir işkence aletiyle sınandı. Dava tutanakları bugüne ulaştı ve dönemin hukuk anlayışına dair önemli bir belge sayılıyor.
Resimleri sadece travmasıyla mı açıklanır?
Uzun süre öyle okundu; şiddet sahneleri doğrudan davasına bağlandı. Bugün araştırmacılar bunun eksik bir bakış olduğunu söylüyor. Artemisia dönemin popüler konularını işleyen, siparişlere göre çalışan, iş kuran ve fiyat pazarlığı yapan profesyonel bir ressamdı. Travmayı yok saymadan, ustalığını da görmek gerekiyor.
Akademiye kabul edilen ilk kadın olması neden önemli?
1616’da Floransa’daki Accademia delle Arti del Disegno’ya kabul edildiğinde kadınların böyle kurumlara girmesi mümkün değildi. Üyelik ona kendi adına sözleşme yapma, malzeme alma ve sipariş kabul etme imkanı verdi; yani yalnızca sembolik değil, pratik bir bağımsızlıktı.
Eserleri neden uzun süre başkalarına atfedildi?
Bir kadının bu ölçekte ve bu şiddette resimler yapabileceği uzun süre kabul edilmedi; birçok eseri babası Orazio’ya ya da dönemin diğer ressamlarına atfedildi. 20. yüzyılın ikinci yarısındaki araştırmalar ve arşiv çalışmalarıyla eserleri tek tek yeniden kendisine bağlandı.
Kısaca Artemisia Gentileschi
| Doğum | 8 Temmuz 1593, Roma |
| Ölüm | yaklaşık 1654, Napoli |
| Dönem | Barok; Caravaggio’nun izinde |
| Babası | Ressam Orazio Gentileschi |
| İlk | Floransa Sanat Akademisi’ne kabul edilen ilk kadın (1616) |
| Çalıştığı şehirler | Roma, Floransa, Venedik, Napoli, Londra |
| En ünlü eseri | Judith Holofernes’in Başını Keserken (yaklaşık 1620, Uffizi) |
| Diğer önemli eserleri | Susanna ve Yaşlılar, Jael ve Sisera, Resim Sanatının Alegorisi Olarak Otoportre |
| Yeniden keşfi | 20. yüzyılın ikinci yarısı |
Artemisia’nın Judith’ine bakarken insanın aklına hep şu geliyor: aynı hikayeyi resmeden onlarca ressam var, ama bu kadar ağırlığı, bu kadar kararlılığı yalnızca o vermiş. Hayatının ona yaşattıkları düşünülünce resimlerinin gücü daha da anlaşılıyor; yine de onu sadece bir kurban hikayesine indirgemek, elinden geleni görmemek olur.
Artemisia’yı etkileyen Caravaggio, çağdaşları Peter Paul Rubens ve Diego Velazquez yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
