Paul Klee: Renk ve Hayal Gücünün Ressamı

“Sanat görüneni yeniden üretmez; görünür kılar.” — Paul Klee

Paul Klee (1879–1940), müzik, çocuk çizimleri, semboller ve renk kuramını bir araya getiren İsviçre doğumlu Alman ressam, grafik sanatçısı ve sanat kuramcısıdır. Ekspresyonizm, Kübizm ve Sürrealizm’den etkilendi ama hiçbirine bağlanmadı; Bauhaus‘ta verdiği derslerle de 20. yüzyılın sanat ve tasarım eğitimini derinden etkiledi.

Hayatı boyunca yaklaşık 10.000 eser üretti; son yılında, ağır bir hastalıkla boğuşurken bile 1.200’den fazla. Bu yazıda önce hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Paul Klee kimdir?

Müzikle büyüyen bir çocuk

Paul Klee, 18 Aralık 1879’da İsviçre’nin Bern kenti yakınlarındaki Münchenbuchsee’de doğdu. Babası Hans Klee Alman bir müzik öğretmeni, annesi Ida Frick ise İsviçreli bir şarkıcıydı. Babası Alman olduğu için Klee de Alman vatandaşı olarak doğdu; ömrünün büyük bölümünü İsviçre’de geçirmesine rağmen İsviçre vatandaşlığı ancak ölümünden sonra onaylandı.

Çocukken keman çalmayı öğrendi ve gençliğinde Bern’deki bir orkestrada çaldı. Uzun süre müzisyen mi ressam mı olacağına karar veremedi. Resmi seçti, ama müzik hayatından hiç çıkmadı: ritim, armoni ve çok seslilik, resimlerinin temel kavramları oldu.

Münih yılları

1898’de Münih’e gitti; önce özel bir resim okulunda, 1900’de ise Güzel Sanatlar Akademisi’nde Franz von Stuck’un öğrencisi olarak eğitim gördü. 1901–1902’deki İtalya yolculuğunda Rönesans’ı yakından inceledi. 1903–1905 arasında yaptığı grotesk, alaycı figürlerle dolu gravürlerle ilk kez dikkat çekti.

1906’da piyanist Lily Stumpf ile evlendi ve Münih’e yerleşti. Ertesi yıl oğulları Felix doğdu. Uzun yıllar aileyi Lily’nin piyano dersleri geçindirdi; Klee ise evde çocuğa bakıp resim çalıştı.

Mavi Süvari ve Tunus

1911’de Wassily Kandinsky ve Franz Marc ile tanıştı; ertesi yıl Der Blaue Reiter (Mavi Süvari) grubunun ikinci sergisine desenleriyle katıldı. 1912’deki Paris ziyaretinde Robert Delaunay’nin renk üzerine çalışmalarını tanıdı.

Asıl kırılma 1914 baharında geldi. Ressam arkadaşları August Macke ve Louis Moilliet ile iki haftalığına Tunus’a gitti. Kuzey Afrika’nın ışığı, beyaz evleri ve renkleri onu derinden sarstı. Kairouan’da günlüğüne şunları yazdı:

“Renk beni ele geçirdi. Artık onu aramama gerek yok. Renk ve ben biriz. Ben bir ressamım.”

Birkaç ay sonra I. Dünya Savaşı başladı. Macke 1914’te, Franz Marc 1916’da cephede öldü. Klee 1916’da askere alındı ama cepheye gönderilmedi; bir havacılık okulunda uçak gövdelerini boyayarak ve yazıcı olarak görev yaptı.

Bauhaus yılları

1921’de Walter Gropius’un davetiyle Weimar’daki Bauhaus‘a öğretmen olarak katıldı ve okulun 1925’te taşındığı Dessau’da da ders vermeyi sürdürdü. Ciltçilik, vitray ve dokuma atölyelerinde çalıştı; asıl önemli katkısı ise biçim ve renk üzerine verdiği derslerdi. Bu derslerin bir bölümü 1925’te Pedagojik Eskiz Defteri adıyla yayımlandı ve bugün hala sanat eğitiminin temel metinlerinden biri.

1924’te Kandinsky, Alexej von Jawlensky ve Lyonel Feininger ile birlikte Die Blaue Vier (Mavi Dörtlü) adıyla ortak sergiler açmaya başladı. 1928–1929’da Mısır’a giderek piramitleri ve Nil vadisinin tarlalarını gördü. 1931’de Bauhaus’tan ayrılıp Düsseldorf Sanat Akademisi’nde profesör oldu.

Naziler, sürgün ve son yıllar

1933’te Naziler iktidara gelince Düsseldorf’taki görevinden atıldı; aynı yılın sonunda ailesiyle birlikte doğduğu şehir Bern’e döndü. 1937’de Alman müzelerindeki 102 eserine el konuldu, bir kısmı “Dejenere Sanat” sergisinde teşhir edildi.

1935’te ağır bir hastalığın ilk belirtileri başladı; bugün bunun, deriyi ve iç organları sertleştiren bir bağ dokusu hastalığı olan sistemik skleroz olduğu düşünülüyor. Hastalığa rağmen üretimini hiç durdurmadı: 1939’da, tek bir yılda 1.253 eser yaptı. Çizgileri kalınlaştı, biçimleri sadeleşti, melekler ve ölüm temaları öne çıktı.

29 Haziran 1940’ta, İsviçre’de Locarno yakınlarındaki Muralto’da öldü. Bern’deki mezar taşında, 1920’de günlüğüne yazdığı şu sözler bulunuyor:

“Bu dünyada hiç kavranamam. Çünkü ölülerle olduğu kadar henüz doğmamışlarla da yaşıyorum. Yaratılışın kalbine her zamankinden biraz daha yakınım, ama yine de yeterince yakın değilim.”

Paul Klee’nin sanat anlayışı

Görünmeyeni görünür kılmak

Klee’ye göre ressamın işi dünyanın görüntüsünü kopyalamak değil, onu oluşturan güçleri görünür hale getirmekti. Bir ağacın biçimini değil, büyümesini; bir balığı değil, suyun içindeki hareketini resmetmek istiyordu. “Bir çizgi, yürüyüşe çıkmış bir noktadır” sözü bu anlayışı çok iyi özetler.

Müzik ve resim

Klee resimlerini çoğu zaman bir müzik parçası gibi kurdu. Tekrarlanan renk kareleri ritim, üst üste binen katmanlar çok seslilik gibi çalışır. Ad Parnassum gibi eserlerin adları bile müzik tarihinden gelir.

Çocuk çizimleri ve semboller

Klee’nin resimleri ilk bakışta çocuk çizimlerini andırır; ama bu bilinçli bir tercihtir. Çocukların dünyayı önyargısız görme biçimine hayrandı, kendi çocukluk çizimlerini de saklayıp kataloğuna ekledi. Oklar, harfler, rakamlar, gözler ve kalpler, resimlerinde bir tür resimli yazı gibi dolaşır. Bu dil, Joan Miró başta olmak üzere Sürrealistleri ve sonraki kuşakların soyut ressamlarını da etkiledi.

Paul Klee’nin en önemli 10 eseri

1. Angelus Novus (1920)

Nerede: İsrail Müzesi, Kudüs

Kanatlarını açmış, gözleri faltaşı gibi açılmış küçük bir melek. Klee’nin “yeni melek” adını verdiği bu küçük çizim, 1921’de filozof Walter Benjamin tarafından satın alındı ve onun hayatı boyunca yanında kaldı.

Bu eserde neye bakmalı? Meleğin bakışına ve kanatlarına. Benjamin 1940’ta bu figürü “Tarihin Meleği” olarak yorumladı: yüzü geçmişe dönük, felaketlerin yığıldığı enkaza bakıyor, ama ilerleme denen bir fırtına onu geleceğe doğru sürüklüyor. Bu yorum sayesinde küçük bir çizim, 20. yüzyıl düşünce tarihinin en ünlü imgelerinden biri oldu.

2. Cıvıldayan Makine (1922)

Nerede: Museum of Modern Art (MoMA), New York

Bir tel üzerinde dört tuhaf kuş, altlarında bir krank kolu. Kol çevrildiğinde kuşların öteceği bir müzik makinesi.

Bu eserde neye bakmalı? Doğa ile makine arasındaki gerilime. Kuşların ağızları açık, dilleri dışarıda; ama bu şarkı doğal değil, mekanik. Aşağıdaki pembe-mor zemin ise bir tuzak gibi. Eser 1937’de Naziler tarafından “Dejenere Sanat” sergisinde teşhir edildi, iki yıl sonra MoMA’ya satıldı.

3. Senecio (1922)

Nerede: Kunstmuseum Basel

Turuncu ve sarı tonlarda, daireler ve karelerden oluşan yuvarlak bir yüz. Klee’nin en tanınmış “portresi”.

Bu eserde neye bakmalı? Gözlere ve kaşlara. Yüz, çocuk çizimi kadar basit geometrik biçimlerden oluşuyor ama tek bir kaşın hafifçe kalkması ona şaşkın, sorgulayan bir ifade veriyor. Adı hem bir çiçek türünü hem de Latince “yaşlı adam” kelimesini çağrıştırıyor.

4. Kırmızı Balon (1922)

Nerede: Solomon R. Guggenheim Müzesi, New York

Geometrik biçimlerden kurulmuş bir kent manzarasının üzerinde süzülen kırmızı bir balon.

Bu eserde neye bakmalı? Tuvalin yüzeyine. Klee burada tebeşirle astarlanmış ince bir kumaş kullanmış; renkler bu dokunun içine işlemiş gibi yumuşak. Kentin sert kareleri ile balonun yuvarlak, sıcak kırmızısı arasındaki fark, ağırlık ile hafifliğin karşılaşması gibi.

5. Balık Büyüsü (1925)

Nerede: Philadelphia Sanat Müzesi

Koyu lacivert bir zeminde yüzen parlak balıklar, çiçekler, bir saat ve insan yüzleri. Deniz dibi ile gece göğü aynı yerde.

Bu eserde neye bakmalı? Resmin ortasındaki kareye. Klee tuvalin üzerine ayrı bir muslin kumaş parçası yapıştırmış; bu kare, bir pencere ya da akvaryum gibi sahnenin içinde ayrı bir dünya açıyor. Koyu zemini kazıyarak altındaki renkleri ortaya çıkardığı teknik, balıklara neredeyse ışık saçan bir parlaklık veriyor.

6. Altın Balık (1925)

Nerede: Hamburger Kunsthalle

Koyu mavi bir suyun ortasında parlayan büyük altın bir balık; küçük kırmızı balıklar ondan uzaklaşıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Işığın kaynağına. Bütün resim karanlık, ama altın balık kendi ışığını yayıyor gibi. Diğer balıkların ondan kaçması, onu hem kutsal hem de yalnız bir figüre dönüştürüyor.

7. Kedi ve Kuş (1928)

Nerede: Museum of Modern Art (MoMA), New York

Tuvali neredeyse tamamen dolduran bir kedi yüzü; alnının ortasında küçük bir kuş.

Bu eserde neye bakmalı? Kedinin gözlerine ve alnındaki kuşa. Kedi kuşu düşünüyor; kuş, kedinin aklının tam ortasında duruyor. Burnunun ucundaki küçük kırmızı kalp de işin içine arzuyu katıyor. Klee’nin mizah ile içgüdüyü aynı yüzde buluşturduğu en sevilen eserlerinden biri. Klee’nin kendisinin de kedileri vardı.

8. Ana Yol ve Yan Yollar (1929)

Nerede: Museum Ludwig, Köln

Dikey renk şeritlerinden oluşan, yukarıdan bakılmış bir tarla manzarası. Ortada yukarı doğru ilerleyen geniş bir yol.

Bu eserde neye bakmalı? Mısır yolculuğunun izine. Klee bu resmi, 1928–1929’da gördüğü Nil vadisinin tarlalarından sonra yaptı. Renk şeritleri hem tarım arazisi hem de piramitlere doğru yükselen bir basamak gibi. Bir müzik notası gibi düzenli ama hiç tekdüze değil.

9. Ad Parnassum (1932)

Nerede: Kunstmuseum Bern

Binlerce küçük renk noktasından oluşan, ışıldayan bir piramit ya da dağ. Klee’nin en büyük ve en önemli eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Noktalara ve adına. Klee burada, Seurat‘nın noktacılığını hatırlatan ama çok farklı bir teknik kullanıyor: her renk noktası bir mozaik taşı gibi ayrı. Adı ise ünlü bir müzik kuramı kitabı olan “Gradus ad Parnassum”dan, yani “Parnassos Dağı’na basamaklar”dan geliyor. Parnassos, Yunan mitolojisinde sanat tanrılarının dağıdır; resim de sanatın zirvesine tırmanan bir yolculuk gibi.

10. Ölüm ve Ateş (1940)

Nerede: Zentrum Paul Klee, Bern

Ölümünden kısa süre önce yapılan eser. Kırmızı bir zeminde bembeyaz bir yüz; yanında kolunu uzatmış küçük bir figür ve bir güneş.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzün içindeki harflere. Gözler, burun ve ağız, Almancada “ölüm” anlamına gelen TOD kelimesinin harflerinden oluşuyor. Klee ölümü korkunç bir iskelet olarak değil, kendi resim diliyle, neredeyse sakin bir imge olarak resmediyor. Kalın, siyah çizgiler hastalık yıllarının karakteristik üslubu.

Paul Klee’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?

Klee için en önemli adres Bern’deki Zentrum Paul Klee. Mimar Renzo Piano’nun tasarladığı ve 2005’te açılan müze, 4.000’e yakın eserle dünyanın en büyük Klee koleksiyonuna sahip. İsviçre’de Kunstmuseum Bern ve Kunstmuseum Basel de önemli eserlerini sergiliyor.

Almanya’da Düsseldorf’taki Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen ve Berlin’deki Berggruen Müzesi zengin Klee koleksiyonlarına sahip. Amerika’da ise MoMA, Guggenheim ve Philadelphia Sanat Müzesi öne çıkıyor.

Paul Klee hakkında merak edilenler

Paul Klee hangi sanat akımına mensuptur?

Klee hiçbir akıma tam olarak bağlanmadı. Mavi Süvari grubuyla sergi açtığı için Ekspresyonizm ile, bazı eserleri nedeniyle Kübizm ve Sürrealizm ile birlikte anılır. Sanat tarihçileri onun müzik, semboller ve renk kuramını birleştiren tamamen kendine özgü bir dil geliştirdiğinde birleşir.

Paul Klee neden çocuk resmine benzeyen eserler yaptı?

Klee, çocukların dünyayı kalıplara sokmadan, doğrudan gördüğüne inanıyordu. Bu yüzden bilinçli olarak basit çizgiler, semboller ve oyunbaz biçimler kullandı. Ama bu sadelik, arkasında derin bir renk ve kompozisyon kuramı olan son derece bilinçli bir seçimdi.

Paul Klee’nin Bauhaus ile ilişkisi nedir?

Klee 1921–1931 arasında Bauhaus’ta öğretmenlik yaptı. Biçim ve renk üzerine verdiği dersler, okulun en etkili derslerinden biriydi. Bu derslerden doğan Pedagojik Eskiz Defteri, bugün hala sanat ve tasarım eğitiminin temel metinleri arasında sayılır.

Paul Klee ile Kandinsky’nin ilişkisi nedir?

İkisi 1911’de Münih’te tanıştı, Mavi Süvari çevresinde birlikte sergi açtı ve 1920’lerde Bauhaus’ta yıllarca birlikte ders verdi; Dessau’da aynı çift evde komşu olarak yaşadılar. Kandinsky saf soyutlamaya yönelirken Klee doğadan kopmadı. Kandinsky ile karşılaştırmak, Klee’nin özgünlüğünü daha iyi anlamayı sağlar.

Paul Klee’nin en ünlü eseri hangisidir?

En tanınmış eserleri arasında MoMA’daki Cıvıldayan Makine (1922), Basel’deki Senecio (1922), Bern’deki Ad Parnassum (1932) ve Walter Benjamin’in yorumuyla ünlenen Angelus Novus (1920) sayılır.

Paul Klee hakkında hangi belgeseli izleyebilirim?

Klee’nin 1914’teki yolculuğunun izini süren Die Tunisreise (Tunus Yolculuğu, 2007), Tunus’un ışığının onun resmini nasıl değiştirdiğini anlatıyor. Zentrum Paul Klee’nin web sitesinde de sanatçının hayatı ve eserleri üzerine çok sayıda dijital içerik bulunuyor.

Kısaca Paul Klee

Doğum	18 Aralık 1879, Münchenbuchsee (İsviçre)
Ölüm	29 Haziran 1940, Muralto (İsviçre)
Akım	Hiçbir akıma tam bağlanmadı; Ekspresyonizm, Kübizm ve Sürrealizm ile ilişkili
Eğitim	Münih Güzel Sanatlar Akademisi
Öğretmenlik	Bauhaus (1921–1931), Düsseldorf Sanat Akademisi (1931–1933)
Üretimi	Yaklaşık 10.000 eser
En ünlü eserleri	Cıvıldayan Makine, Senecio, Ad Parnassum, Angelus Novus
En büyük koleksiyon	Zentrum Paul Klee, Bern

Klee’nin resimlerine bakınca insan önce gülümsüyor: kuşlar öten makineler, alnında kuş taşıyan kediler, gökyüzünde süzülen balonlar. Ama biraz uzun bakınca bu oyunbaz yüzeyin altında başka bir şey beliriyor: sürgün, hastalık, savaş ve ölüm. Klee hepsini gördü, ama onları çocuk gibi, müzisyen gibi, bir şair gibi resmetmeyi seçti. Belki de bu yüzden resimleri hem bu kadar hafif hem de bu kadar derin.

Klee’nin yol arkadaşı için Wassily Kandinsky, noktalarla resim yapan bir başka usta için Georges Seurat, onun izinden giden Sürrealistler için Joan Miró yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.