Edvard Munch: Duyguların Ressam

“Gördüğümü değil, görmüş olduğumu resmediyorum.” — Edvard Munch

Edvard Munch (1863–1944), korku, kaygı, yalnızlık, aşk ve ölüm gibi duyguları dalgalı çizgiler ve yoğun renklerle resmeden Norveçli ressam ve baskı sanatçısıdır. Ekspresyonizm‘in en önemli öncülerinden biri kabul edilir; en ünlü eseri Çığlık, dünyanın en tanınan tablolarından biridir.

Çocukluğunda annesini ve ablasını veremden kaybetti; hayatı boyunca hastalık, ruhsal kriz ve ölüm korkusuyla yaşadı. Bu yaşantıları “Hayat Frizi” adını verdiği büyük bir resim dizisine dönüştürdü. Bu yazıda önce hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Edvard Munch kimdir?

Kara meleklerle geçen bir çocukluk

Edvard Munch, 12 Aralık 1863’te Norveç’in Løten kasabasında doğdu; çocukluğu, bugün Oslo olan Kristiania’da geçti. Beş çocuklu bir ailenin ikinci çocuğuydu. Annesi o beş yaşındayken, çok sevdiği ablası Sophie ise o 13 yaşındayken veremden öldü. Askeri doktor olan babası derin biçimde dindar ve kaygılı bir adamdı.

Munch bu yılları şöyle anlatacaktı:

“Hastalık, delilik ve ölüm, beşiğimin başında bekleyen kara meleklerdi.”

Kristiania’dan Paris’e

Babasının isteğiyle önce mühendislik okumaya başladı, ama bir yıl sonra bırakıp 1881’de Kristiania’daki Kraliyet Çizim Okulu‘na girdi. Realist ressam Christian Krohg’un çevresinde ve kentin radikal bohem sanatçı ve yazarları arasında yetişti.

1885’te kısa bir süre, 1889’da ise devlet bursuyla Paris’e gitti. Burada Empresyonistleri, Van Gogh‘u, Gauguin‘i ve Toulouse-Lautrec‘i tanıdı. Aynı yıl babası öldü; ailenin geçim yükü de ona kaldı.

Berlin skandalı

1892’de Berlin Sanatçılar Derneği’nin davetiyle açılan sergisi, resimleri “bitmemiş” ve “çirkin” bulunduğu için bir hafta içinde kapatıldı. Bu skandal Munch’u bir anda Almanya’da ünlü yaptı; genç sanatçıların akademiye karşı ayrılmasına yol açarak Berlin Secession’un doğuşuna da katkıda bulundu. Munch sonraki yıllarının önemli bir bölümünü Berlin’de geçirdi ve Çığlık bu dönemde ortaya çıktı.

Kriz ve yeni bir başlangıç

1890’ların sonu ve 1900’lerin başı, fırtınalı ilişkiler, alkol ve yoğun kaygıyla geçti. 1908’de Kopenhag’da ağır bir sinir krizi geçirdi ve yaklaşık sekiz ay bir klinikte tedavi gördü.

Norveç’e döndükten sonra resimleri belirgin biçimde aydınlandı. Oslo Üniversitesi’nin tören salonu için büyük duvar resimleri yaptı, 1916’da Oslo yakınlarındaki Ekely’de bir ev satın alıp hayatının geri kalanını orada, yoğun bir üretimle geçirdi. 1937’de Naziler Alman müzelerindeki 80’den fazla eserini “Dejenere Sanat” ilan edip koleksiyonlardan çıkardı.

23 Ocak 1944’te, 80 yaşında Ekely’deki evinde öldü. Binlerce eserini Oslo şehrine bıraktı; bu miras bugünkü Munch Müzesi’nin temelini oluşturdu.

Edvard Munch’un sanat anlayışı

Görüneni değil, hissedileni resmetmek

Munch’a göre resim, gözün gördüğünü kaydetmek değil, bir anın ruhta bıraktığı izi yeniden kurmaktı. Bu yüzden dalgalı çizgiler, gerçek dışı renkler ve basitleştirilmiş biçimler kullandı. Bu yaklaşım 20. yüzyılın başında Almanya’daki Ekspresyonistleri, özellikle Die Brücke grubunu ve Egon Schiele gibi Viyanalı ressamları derinden etkiledi.

Hayat Frizi

Munch, en önemli resimlerini tek tek tablolar olarak değil, Hayat Frizi adını verdiği bir bütünün parçaları olarak düşündü. Aşkın uyanışı, tutku, kıskançlık, kaygı ve ölüm; insan hayatının bu temel evreleri bir odanın duvarlarını çevreleyen bir hikaye gibi dizilecekti. Çığlık, Madonna, Küller, Kıskançlık ve Yaşam Dansı bu dizinin en önemli parçaları.

Baskı sanatının ustası

Munch aynı zamanda 20. yüzyılın en önemli baskı sanatçılarından biriydi. Litografi ve ağaç baskıda, tahtanın damarını bile resmin parçası yapan yenilikçi yöntemler geliştirdi. Çığlık, Madonna ve Vampir gibi kompozisyonlarının baskı versiyonları, eserlerinin çok daha geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.

Edvard Munch’un en önemli 10 eseri

1. Hasta Çocuk (1885–1886)

Nerede: Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi), Oslo

Ablası Sophie’nin ölüm döşeğini hatırlatan tablo. Yatakta oturan solgun bir kız ve başını önüne eğmiş bir kadın. 1886’da sergilendiğinde “bitmemiş” bulunarak alay konusu oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzeye. Munch boyayı defalarca sürüp kazımış, çizmiş ve yeniden boyamış; resim neredeyse yıpranmış bir anı gibi. Bu kazınmış yüzey, zamanın ve acının izini taşıyor. Munch bu konuyu hayatı boyunca altı kez yeniden resmetti.

2. Melankoli (1891)

Nerede: Farklı versiyonları Oslo ve Bergen’de

Deniz kıyısında başını eline dayamış, düşüncelere dalmış bir adam. Uzakta iskelede bir çift görülüyor. Figürün Munch’un arkadaşı Jappe Nilssen olduğu ve mutsuz bir aşkı anlattığı kabul edilir.

Bu eserde neye bakmalı? Kıyı çizgisine. Kumsalın kıvrımı ön plandan uzaklara doğru akan tek bir dalgalı hat halinde ilerliyor. Bu kıvrılan çizgi, Munch’un sonraki bütün eserlerinde karşımıza çıkacak imzası. Manzara, adamın ruh haliyle birlikte kıvrılıyor.

3. Karl Johan Caddesinde Akşam (1892)

Nerede: KODE, Bergen

Kristiania’nın ana caddesinde akşam gezintisi yapan burjuva kalabalığı, izleyiciye doğru yürüyor. Tek başına karşı yöne giden karanlık bir figür var.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzlere. Göz çukurları boş, solgun, neredeyse maske gibi yüzler. Kalabalık bir sokakta yalnızlık, Çığlık’tan bir yıl önce burada çok açık biçimde ortaya çıkıyor. Modern şehrin yabancılaşmasını anlatan ilk büyük tablolardan biri.

4. Çığlık (1893)

Nerede: Nasjonalmuseet ve Munch Müzesi, Oslo

Kan kırmızısı bir gökyüzünün altında, bir köprü üzerinde ellerini yüzüne kapatmış bir figür. Munch’un not defterine göre fikir, gün batımında arkadaşlarıyla yürürken “doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık” hissettiği bir andan doğdu. Kompozisyonun bir yıl önceki öncüsü, aynı köprüde geçen Umutsuzluk (1892) tablosudur.

Bu eserde neye bakmalı? Çizgilerin figürü nasıl yuttuğuna. Gökyüzünün, fiyordun ve figürün bedeninin aynı dalgalı çizgilerle boyanması, çığlığın yalnızca figürden değil, bütün manzaradan yükseldiğini hissettiriyor. Köprünün sert, düz korkuluğu ise bu akışkan dünyanın içinde tek sabit şey. Munch bu kompozisyonun yağlıboya, pastel, pastel boya ve litografi olmak üzere birçok versiyonunu yaptı; bunlardan ikisi 1994’te ve 2004’te çalındı, ikisi de sonradan bulundu.

Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Çığlık yazımda anlattım.

5. Ergenlik (1894–1895)

Nerede: Nasjonalmuseet, Oslo

Yatağın kenarında oturan genç bir kız, kollarını önünde kavuşturmuş, izleyiciye bakıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kızın arkasındaki gölgeye. Duvara düşen gölge, kızın bedeninden çok daha büyük ve karanlık; neredeyse kendi başına bir varlık gibi. Büyümenin getirdiği bilinmezlik ve kaygı, bu gölgede somutlaşıyor. Figürün kendisi ise kırılgan ama dimdik.

6. Küller (1894)

Nerede: Nasjonalmuseet, Oslo

Bir ormanın kenarında, başını elleri arasına almış bir erkek ve önünde ellerini saçlarına götürmüş, beyaz elbiseli bir kadın. Bir ilişkinin bitişi.

Bu eserde neye bakmalı? İki figür arasındaki mesafeye. Kadın izleyiciye dönük ve dimdik; erkek ise köşeye sinmiş, yüzünü saklıyor. Sol alttaki sönmüş bir ateşten yükselen duman, tablonun adına ve bitmiş bir tutkunun küllerine gönderme yapıyor.

7. Madonna (1894–1895)

Nerede: Nasjonalmuseet ve Munch Müzesi, Oslo

Gözleri yarı kapalı, uzun siyah saçları omuzlarından dökülen çıplak bir kadın. Başındaki kırmızı hale, onu hem kutsal bir Meryem hem de arzulanan bir kadın olarak gösteriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Başın etrafındaki kırmızı haleye ve bedeni saran dalgalı karanlığa. Munch, kutsal bir imgeyi aşk, arzu ve doğurganlığın imgesine dönüştürüyor. Litografi versiyonunda çerçeveye yüzen spermler ve köşede bir cenin de ekledi; bu da eseri döneminin en tartışmalı imgelerinden biri yaptı. Munch Müzesi’ndeki versiyonu, 2004’te Çığlık ile birlikte çalındı.

8. Kıskançlık (1895)

Nerede: KODE, Bergen

Ön planda solgun yüzlü bir erkek izleyiciye bakıyor; arkasında bir erkek ve kırmızı elbisesi açık bir kadın, bir elma ağacının yanında duruyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyonun kuruluşuna. Arkadaki sahne gerçek mi, yoksa ön plandaki adamın kafasında canlanan bir hayal mi? Elma ağacı Adem ile Havva’yı hatırlatıyor. Munch, kıskançlığı bir olay olarak değil, zihnin içinde dönüp duran bir görüntü olarak resmediyor.

9. Yaşam Dansı (1899–1900)

Nerede: Nasjonalmuseet, Oslo

Yaz gecesi, deniz kıyısında dans eden çiftler. Solda beyazlar içinde masum bir kadın, ortada kırmızı elbiseli kadın bir erkekle dans ediyor, sağda siyahlar içinde yaşlanmış bir kadın.

Bu eserde neye bakmalı? Üç kadına ve renklerine. Beyaz, kırmızı ve siyah; aşkın başlangıcı, doruk noktası ve sonu. Denizin üzerindeki ay ışığı, Munch’un resimlerinde sık görülen bir sembol. Hayat Frizi’nin bütün hikayesini tek bir tabloya sığdıran eserlerden biri.

10. Güneş (1909–1911)

Nerede: Oslo Üniversitesi, Aula (Tören Salonu)

Sinir krizinden sonra Norveç’e dönen Munch’un, Oslo Üniversitesi’nin tören salonu için yaptığı dev duvar resminin merkezi. Kayalık bir kıyının üzerinde yükselen güneşin ışınları bütün duvarı kaplıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Işığa. Çığlık’ın kızıl, tehditkar gökyüzünden sonra burada gökyüzü tamamen aydınlık, umut dolu. Aynı ressamın kriz öncesi ve sonrası eserlerini yan yana düşünmek, Munch’un hayatındaki kırılmayı çok açık gösteriyor. Salon Nobel Barış Ödülü törenlerine de uzun yıllar ev sahipliği yaptı.

Edvard Munch’un eserlerini nerede görebilirsiniz?

Munch için en önemli şehir Oslo. 2021’de yeni binasına taşınan MUNCH (Munch Müzesi), sanatçının Oslo şehrine bıraktığı binlerce resim, baskı ve çizimle dünyanın en büyük Munch koleksiyonuna sahip. 2022’de yeni binasında açılan Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi) ise Çığlık’ın 1893 tarihli ünlü versiyonunu, Hasta Çocuk’u, Madonna’yı ve Yaşam Dansı’nı sergiliyor. Oslo Üniversitesi’nin Aula salonunda Güneş ve diğer duvar resimleri görülebiliyor.

Oslo dışında Bergen’deki KODE, Karl Johan Caddesinde Akşam ve Kıskançlık dahil önemli bir Munch koleksiyonuna sahip.

Edvard Munch hakkında merak edilenler

Çığlık tablosu neyi anlatıyor?

Çığlık, insanın varoluşsal kaygısını ve dünyayla arasındaki kopukluğu anlatır. Munch’un not defterine göre tablo, gün batımında yürürken gökyüzünün kan kırmızısına döndüğü ve “doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık” hissettiği bir andan doğdu. Figür çığlık atmıyor; çığlığı duyuyor ve kulaklarını kapatıyor.

Çığlık tablosunun kaç versiyonu vardır?

Munch kompozisyonun iki yağlıboya-tempera, iki pastel versiyonunu ve çok sayıda litografi baskısını yaptı. 1893 tarihli versiyon Nasjonalmuseet’te, diğerlerinin çoğu Munch Müzesi’nde. 1895 tarihli pastel versiyon özel koleksiyonda; 2012’de yaklaşık 120 milyon dolara satıldı.

Çığlık tablosu çalındı mı?

Evet, iki kez. 1994’te Ulusal Galeri’deki versiyon çalındı ve birkaç ay sonra bulundu. 2004’te ise Munch Müzesi’ne silahlı bir baskın yapıldı; Çığlık ve Madonna çalındı, iki eser de 2006’da hasarlı olarak bulunup restore edildi.

Edvard Munch hangi sanat akımına mensuptur?

Munch, Ekspresyonizm‘in en önemli öncülerinden biri kabul edilir. Erken eserlerinde Realizm ve Empresyonizm, 1890’larda ise Sembolizm etkisi görülür. Duyguyu biçimin önüne koyan dalgalı çizgileri ve yoğun renkleri, 20. yüzyılın Alman Ekspresyonistlerine yol gösterdi.

Hayat Frizi nedir?

Hayat Frizi, Munch’un aşk, kaygı ve ölüm temalarını işleyen resimlerini bir araya getirdiği büyük bir dizidir. Munch bu eserleri tek tek değil, bir odanın duvarlarını çevreleyen tek bir hikayenin parçaları olarak düşündü. Çığlık, Madonna, Küller, Kıskançlık ve Yaşam Dansı dizinin en önemli eserleridir.

Edvard Munch hakkında hangi filmleri izleyebilirim?

Peter Watkins’in yönettiği Edvard Munch (1974), sanatçının gençlik yıllarını belgesel üslubuyla anlatan klasik bir yapım. Dört farklı oyuncunun Munch’u hayatının farklı dönemlerinde canlandırdığı Munch (2023) ise daha yeni bir biyografik film. Filmlerin ayrıntılı değerlendirmesi için Munch filmi yazıma bakabilirsiniz.

Kısaca Edvard Munch

Doğum	12 Aralık 1863, Løten (Norveç)
Ölüm	23 Ocak 1944, Ekely, Oslo
Akım	Ekspresyonizm’in öncüsü; Sembolizm
Eğitim	Kraliyet Çizim Okulu, Kristiania
Alanları	Resim, litografi, ağaç baskı, gravür
En ünlü dizisi	Hayat Frizi
En ünlü eserleri	Çığlık, Hasta Çocuk, Madonna, Yaşam Dansı
En büyük koleksiyon	MUNCH (Munch Müzesi), Oslo

Munch’un resimlerine bakınca insanın aklında önce Çığlık’ın o kıvrılan gökyüzü kalıyor. Ama bütün eserlerini yan yana koyduğunuzda başka bir şey görünüyor: kendi korkularını, kayıplarını ve aşklarını hiç saklamadan resme dönüştüren bir adam. Belki de Çığlık’ın bu kadar evrensel olmasının nedeni bu. Munch kendi çığlığını resmetti, ama herkes orada kendi çığlığını duydu.

Munch’un etkilediği ve çağdaşı olan ressamlar için Egon Schiele, Gustav Klimt, Otto Dix ve Max Beckmann, Paris’te etkilendiği ressamlar için Van Gogh ve Paul Gauguin yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Ekspresyonizm bilginizi sınamak isterseniz Sembolizm ve Ekspresyonizm testim sizi bekliyor.