Frida Kahlo: Acıyı Otoportreye Dönüştüren Meksikalı Ressam

“Ayaklar, ne yapayım onları, uçacak kanatlarım varken?” — Frida Kahlo, günlüğünden, 1953

Frida Kahlo, 20. yüzyılın en tanınan ressamlarından ve Meksika sanatının simgelerinden biri. Kısa hayatı boyunca yaptığı yaklaşık 140 resmin önemli bir kısmı otoportre. Geçirdiği ağır kazanın ardından yaşadığı fiziksel acıyı, Diego Rivera ile fırtınalı evliliğini, çocuk sahibi olamamanın kederini ve Meksika’ya olan bağlılığını tuvaline taşıdı.

Sürrealistler onu kendilerinden biri saydı; o ise rüyalarını değil kendi gerçekliğini resmettiğini söyledi. Bu yazıda önce Frida’nın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Frida Kahlo kimdir?

Çocukluğu

Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón, 6 Temmuz 1907’de Mexico City’nin Coyoacán semtinde, bugün Frida Kahlo Müzesi olan Mavi Ev‘de (La Casa Azul) doğdu. Babası Guillermo Kahlo Almanya doğumlu bir fotoğrafçı, annesi Matilde Calderón ise Meksikalı bir kadındı. Frida, ailenin dört kızından üçüncüsüydü.

Sonraki yıllarda doğum yılını 1910 olarak söylemeyi tercih etti. 1910, Meksika Devrimi’nin başladığı yıldı ve Frida kendini devrimle birlikte doğmuş saymak istiyordu.

Altı yaşında çocuk felci geçirdi. Sağ bacağı sol bacağından ince ve kısa kaldı; bunu gizlemek için ileride uzun etekler giydi. 1922’de Meksika’nın en saygın okullarından Ulusal Hazırlık Okulu’na kabul edilen ilk kız öğrencilerden biri oldu ve tıp okumayı planlıyordu.

Hayatını değiştiren kaza

17 Eylül 1925’te, 18 yaşındayken sevgilisi Alejandro Gómez Arias ile bindiği otobüs bir tramvayla çarpıştı. Omurgası, köprücük kemiği, kaburgaları ve leğen kemiği kırıldı; bir demir tutamak bedenini deldi. Hayatı boyunca bu kazanın sonuçlarıyla yaşadı; ömrü boyunca otuza yakın ameliyat geçirdiği aktarılır.

Aylarca yatağa bağlı kaldı. Annesi yatağın üzerine bir ayna ve yatarak kullanabileceği özel bir şövale yaptırdı. Frida kendini resmetmeye böyle başladı. Yıllar sonra otoportrelerini neden bu kadar çok yaptığı sorulduğunda, çok yalnız olduğunu ve en iyi tanıdığı konunun kendisi olduğunu söyleyecekti.

Diego Rivera ile evliliği

1928’de resimlerini Meksika’nın en ünlü duvar ressamı Diego Rivera‘ya gösterdi. Rivera’dan 20 yaş küçüktü. Ailesinin itirazlarına rağmen 21 Ağustos 1929’da evlendiler; Frida’nın ailesi bu evliliği bir fil ile güvercinin evlenmesine benzetmişti.

1930–1933 arasında Rivera’nın duvar resmi siparişleri için San Francisco, Detroit ve New York’ta yaşadılar. Detroit’te Frida düşük yaptı; bu acıyı en sarsıcı resimlerinden birine dönüştürdü. Meksika’ya döndükten sonra Rivera’nın Frida’nın küçük kız kardeşi Cristina ile ilişki yaşadığı ortaya çıktı. Bu ihanet Frida’yı en derinden yaralayan olaylardan biri oldu. Frida da ömrü boyunca başka ilişkiler yaşadı; 1937’de Meksika’ya sığınan ve bir süre Mavi Ev’de kalan Lev Troçki bunlardan biriydi.

Çift 1939’da boşandı, bir yıl sonra, Aralık 1940’ta San Francisco’da yeniden evlendi. Frida hayatındaki iki büyük kazayı sorulduğunda, birincisinin otobüs, ikincisinin Diego olduğunu söylediği aktarılır.

Uluslararası tanınırlık

1938’de New York’taki Julien Levy Galerisi’nde ilk kişisel sergisini açtı. Sürrealizmin kurucusu André Breton sergi kataloğunun önsözünü yazdı. 1939’da Paris’teki bir Meksika sanatı sergisine katıldı; Fransız devleti o yıl Çerçeve adlı otoportresini satın aldı. Böylece Frida, bir Fransız müzesine eseri giren ilk Meksikalı sanatçılardan biri oldu. Paris’te Picasso ve Kandinsky gibi isimlerle tanıştı.

1943’ten itibaren Mexico City’deki La Esmeralda resim okulunda ders verdi. Öğrencileri, ona duydukları bağlılık nedeniyle Los Fridos diye anıldı.

Son yılları

Sağlığı giderek kötüleşti. 1950’de omurga ameliyatları nedeniyle yaklaşık bir yılını hastanede geçirdi. Nisan 1953’te Meksika’daki ilk kişisel sergisi açıldığında doktorları yataktan kalkmasını yasaklamıştı; Frida sergiye ambulansla geldi ve açılışı galeriye taşınan kendi yatağında karşıladı. Aynı yılın ağustosunda kangren nedeniyle sağ bacağı dizden aşağısı kesildi.

13 Temmuz 1954’te, 47 yaşında Mavi Ev’de öldü. Resmi ölüm nedeni akciğer embolisiydi. Mavi Ev, 1958’de müze olarak kapılarını açtı.

Frida Kahlo’nun sanat anlayışı

Otoportre bir günlük gibi

Frida’nın otoportreleri bir günlüğün sayfaları gibi okunabilir. Kaza, ameliyatlar, düşükler, aldatılma, boşanma; hayatındaki hemen her olay bir resme dönüştü. Yüzü neredeyse her tabloda aynı: bitişik kaşlar, doğrudan izleyiciye bakan gözler, duygusunu ele vermeyen bir ifade. Acı yüzde değil, çevresindeki simgelerde anlatılıyor.

Meksika kimliği

Frida, Avrupa sanatına değil Meksika’nın halk sanatına baktı: kiliselere adak olarak bırakılan küçük teneke resimler (retablo), yerli kültürlerin simgeleri, maymunlar, papağanlar, kaktüsler ve renkli çiçekler. Giydiği Tehuana elbiseleri de bu kimliğin parçasıydı.

Sürrealist miydi?

André Breton onun resimlerini sürrealist olarak tanımladı. Frida ise bu etiketi hiçbir zaman tam olarak kabul etmedi; rüyaları değil kendi gerçekliğini resmettiğini söyledi. Bugün Frida genellikle Sürrealizmle birlikte anılsa da kendine özgü bir yerde duran bir ressam olarak değerlendiriliyor.

Frida Kahlo’nun en önemli 10 eseri

1. Kadife Elbiseli Otoportre (1926)

Nerede: Özel koleksiyon, Mexico City

Frida’nın ilk otoportresi. Kazadan sonra, onu terk etmekte olan sevgilisi Alejandro Gómez Arias’a hediye olarak yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Rönesans portrelerini hatırlatan uzun boyuna ve zarif ele. Frida henüz kendi dilini bulmamış; İtalyan ustalarına, özellikle Bronzino’ya bakıyor. Sonraki otoportrelerle karşılaştırınca ne kadar hızlı değiştiğini görmek şaşırtıcı.

2. Frieda ve Diego Rivera (1931)

Nerede: San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA)

Evliliklerinin ikinci yılında San Francisco’da yapılan çift portresi. Rivera elinde paleti tutuyor, Frida ise onun yanında küçük ve narin duruyor.

Bu eserde neye bakmalı? Boyut farkına. Rivera iri, ağır ve ressam kimliğiyle resmedilmiş; Frida onun eşi olarak, elini ona uzatmış. Başlarının üzerinde uçan güvercinin taşıdığı kurdelede, portrenin San Francisco’da dostları Albert Bender için yapıldığı yazıyor. Frida burada kendini ressam olarak değil, ressamın eşi olarak gösteriyor.

3. Henry Ford Hastanesi (1932)

Nerede: Museo Dolores Olmedo, Mexico City

Detroit’te yaşadığı düşüğün ardından yaptığı bu küçük resim, Frida’nın kendine özgü dilini ilk kez tam olarak bulduğu eser kabul edilir.

Bu eserde neye bakmalı? Yatağın çevresinde, kırmızı iplerle Frida’ya bağlı altı nesneye: bir cenin, bir salyangoz, bir leğen kemiği, bir orkide, bir makine parçası ve bir kadın bedeni modeli. Arka plandaki Detroit fabrikaları ile boşlukta yüzen yatak, Frida’nın o şehirde ne kadar yalnız hissettiğini anlatıyor. Resim, Meksika’nın teneke adak resimleri gibi metal üzerine yapıldı.

4. Doğumum (1932)

Nerede: Özel koleksiyon

Frida’nın kendi doğumunu hayal ederek yaptığı, sanat tarihinin en sarsıcı doğum sahnelerinden biri. Aynı yıl annesini kaybetmişti.

Bu eserde neye bakmalı? Yatağın üzerindeki duvarda asılı, ağlayan Meryem tasvirine. Doğum sahnesi dinsel bir adak resmi gibi kurulmuş; ama anlatılan mucize değil, acı. Doğan bebeğin yüzü, yetişkin Frida’nın yüzü.

5. Birkaç Küçük Bıçak Darbesi (1935)

Nerede: Museo Dolores Olmedo, Mexico City

Frida bu resmi, bir gazetede okuduğu cinayet haberinden yola çıkarak yaptı. Kız kardeşi Cristina ile Rivera arasındaki ilişkiyi öğrendiği döneme denk geliyor.

Bu eserde neye bakmalı? Çerçeveye. Kan resmin içinde kalmıyor, tahta çerçevenin üzerine de sıçramış. Frida acının sınırlarını tuvalin kenarında durdurmayı reddediyor.

6. Su Bana Ne Verdi (1938)

Nerede: Özel koleksiyon

Bir küvette, suyun içinden görünen bacakların arasında Frida’nın hayatından sahneler yüzüyor. André Breton’un en çok beğendiği ve Frida’yı sürrealist saymasına yol açan eserlerden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Suyun yüzeyinde yan yana duran sahnelere: ebeveynlerinin düğün fotoğrafı, yanan bir gökdelen, iki kadın, bir iskelet. Her biri ayrı bir anı ya da korku. Sağ ayaktaki çatlak, sakat bacağına bir gönderme.

7. Çerçeve (1938)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

1939’da Fransız devleti tarafından satın alınan otoportre. Önce Louvre koleksiyonuna girdi, bugün Paris’teki Centre Pompidou’da.

Bu eserde neye bakmalı? Malzemeye. Frida’nın portresi alüminyum üzerine, çiçekli çerçeve ise camın arkasına boyanmış. Meksika halk sanatındaki cam arkası resim geleneğini doğrudan kullanıyor.

8. İki Frida (1939)

Nerede: Museo de Arte Moderno, Mexico City

Rivera’dan boşandığı yıl yapılan, Frida’nın en büyük ve en tanınan eserlerinden biri. Yan yana oturan iki Frida, el ele tutuşmuş.

Bu eserde neye bakmalı? Kıyafetlere ve kalplere. Solda beyaz, Avrupai elbiseli Frida; sağda Tehuana elbiseli Meksikalı Frida. İkisinin de kalbi göğsünden dışarıda görünüyor ve bir damarla birbirine bağlı. Sağdaki Frida’nın elinde Diego’nun çocukluk fotoğrafı var; soldaki Frida ise kesik damarı makasla sıkıştırmaya çalışıyor.

9. Diken Kolyeli ve Sinekkuşlu Otoportre (1940)

Nerede: Harry Ransom Center, Texas Üniversitesi, Austin

Boşanmanın ardından yapılan otoportrelerin en ünlüsü. Boynunda dikenli bir kolye, ucunda ölü bir sinekkuşu asılı.

Bu eserde neye bakmalı? Dikenlere ve kuşa. Dikenler boynunu kanatıyor ama yüz hala sakin. Meksika halk inancında ölü sinekkuşu aşkta şans getiren bir tılsım olarak bilinir; burada ise ölü ve kanatları açık. Omuzlarındaki kara kedi ve maymun da huzursuz bir eşlik gibi.

10. Kırık Sütun (1944)

Nerede: Museo Dolores Olmedo, Mexico City

Omurga ameliyatının ardından giymek zorunda kaldığı çelik korseyle yaptığı otoportre.

Bu eserde neye bakmalı? Göğsünün ortasındaki çatlağa. Omurgasının yerinde yıkılmak üzere olan bir İon sütunu duruyor. Bedeni çivilerle dolu, gözlerinden yaş akıyor; ama bakışı yine dimdik izleyicide. Arkadaki çorak, yarılmış arazi de bedeni gibi parçalanmış.

Frida Kahlo’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

Frida’nın eserlerinin büyük kısmı Meksika’da. Coyoacán’daki Frida Kahlo Müzesi (Mavi Ev), doğduğu ve öldüğü evi, kişisel eşyalarını, korselerini ve atölyesini görmek için ilk adres. Museo Dolores Olmedo, Henry Ford Hastanesi ve Kırık Sütun dahil en büyük Frida koleksiyonlarından birine sahip. Museo de Arte Moderno‘da ise İki Frida sergileniyor.

Meksika dışında San Francisco’daki SFMOMA, Paris’teki Centre Pompidou ve Austin’deki Harry Ransom Center öne çıkan adresler. Mavi Ev’i ziyaret etmeyi düşünüyorsanız biletlerin çoğu zaman günler öncesinden tükendiğini hatırlatayım; güncel bilgiler için müzenin resmi sitesine bakmak en doğrusu.

Frida Kahlo hakkında filmler

Frida’nın hayatı Salma Hayek’in başrolde olduğu filmden belgesellere kadar birçok yapıma konu oldu. Hangisinden başlamanız gerektiğini ve her birinin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını Frida filmleri yazımda anlattım. Diğer ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne bakabilirsiniz.

Frida Kahlo hakkında merak edilenler

Frida Kahlo kaç resim yaptı?

Kaynaklarda genellikle yaklaşık 140–150 resim yaptığı ve bunların 55 kadarının otoportre olduğu aktarılıyor. Bunlara ek olarak çok sayıda çizim ve bugün yayımlanmış olan resimli bir günlüğü var.

Frida Kahlo neden bu kadar çok otoportre yaptı?

Kazanın ardından aylarca yatağa bağlı kaldığında annesinin yaptırdığı ayna sayesinde kendini resmetmeye başladı. Kendisi de otoportre yapmasının nedenini, çok yalnız olması ve en iyi tanıdığı konunun kendisi olması diye açıkladı.

Frida Kahlo’nun babası Macar Yahudisi miydi?

Frida bazı konuşmalarında babasının Macar Yahudisi kökenli olduğunu söylemişti ve bu bilgi uzun yıllar tekrarlandı. Ancak sonraki araştırmalar, Guillermo Kahlo’nun Almanya’da Lutheran bir ailede doğduğunu gösteriyor.

Frida Kahlo sürrealist miydi?

André Breton onu sürrealist olarak tanıttı ve eserleri sürrealist sergilerde yer aldı. Frida ise rüyalarını değil kendi gerçekliğini resmettiğini söyleyerek bu etiketi kabul etmedi.

Kısaca Frida Kahlo

Doğum	6 Temmuz 1907, Coyoacán, Mexico City
Ölüm	13 Temmuz 1954, Coyoacán, Mexico City
Akım	Sürrealizmle ilişkilendirilir; Meksika halk sanatından beslenen kişisel bir üslup
Eşi	Diego Rivera (1929–1939 ve 1940–1954)
Eser sayısı	Yaklaşık 140–150 resim, bunların 55 kadarı otoportre
En ünlü eseri	İki Frida (1939)
Diğer önemli eserleri	Henry Ford Hastanesi, Frieda ve Diego Rivera, Diken Kolyeli ve Sinekkuşlu Otoportre, Kırık Sütun
Müzesi	Frida Kahlo Müzesi (Mavi Ev), Coyoacán

Frida’nın resimlerine bakınca insan önce acıyı görüyor. Ama biraz daha uzun bakınca o acının nasıl bir cesaretle, nasıl bir renk ve mizah duygusuyla anlatıldığını fark ediyorsunuz. Kırık bir bedeni, kırık bir kalbi ve bütün bir ülkenin kültürünü küçük tuvallere sığdırdı. Belki de bu yüzden hala bu kadar çok insan kendini onun resimlerinde buluyor.

Frida’nın eşi Diego Rivera ve sürrealist çağdaşları Salvador Dali, René Magritte ve Joan Miro yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.