Wassily Kandinsky: Soyut Sanatın Öncüsü
“Renk, ruh üzerinde doğrudan etki eden bir güçtür. Renk tuştur, göz çekiçtir, ruh ise telleri olan piyanodur.” — Wassily Kandinsky, Sanatta Ruhsallık Üzerine, 1911
Wassily Kandinsky, hiçbir nesneyi göstermeyen ilk resimleri yapan sanatçılardan biri ve soyut sanatın en önemli öncüsü. Otuz yaşına kadar hukukçuydu; resmi bıraktığı kariyerin ardından öğrendi ve yirmi yıl içinde resmin dünyayı taklit etme zorunluluğunu ortadan kaldırdı.
Rengi müzikle, biçimi duyguyla eşleştiren kuramları, yalnızca kendi resimlerini değil bütün bir yüzyılın sanat eğitimini etkiledi. Bu yazıda önce Kandinsky’nin hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Wassily Kandinsky kimdir?
Moskova’da bir hukukçu
Wassily Kandinsky, 16 Aralık 1866’da Moskova’da varlıklı bir ailede doğdu. Çocukluğunun bir bölümü Odessa’da geçti; piyano ve çello çaldı. Moskova Üniversitesi’nde hukuk ve ekonomi okudu, başarılı bir akademisyen oldu ve kendisine üniversitede kadro önerildi.
Hayatını değiştiren iki olay yaşadı. Moskova’daki bir sergide gördüğü Monet’nin saman yığınları resminde, konuyu tanıyamadığı halde rengin kendisinden etkilendi. Aynı yıllarda izlediği Wagner operası Lohengrin’de ise müziği dinlerken renkler gördüğünü anlattı. 30 yaşında hukuku bırakıp resim okumak için Münih’e gitti.
Münih ve Mavi Atlı
Münih’te önce Anton Ažbe’nin okuluna, sonra Güzel Sanatlar Akademisi’nde Franz von Stuck’ın sınıfına girdi. 1901’de Phalanx adlı sanatçı grubunu ve okulunu kurdu; öğrencilerinden ressam Gabriele Münter uzun yıllar hayat arkadaşı oldu. 1908’den itibaren Bavyera’daki Murnau kasabasında çalıştı; buradaki parlak renkli manzaralar soyuta giden yolun başlangıcı oldu.
1911’de ressam Franz Marc ile birlikte Der Blaue Reiter (Mavi Atlı) grubunu kurdu. Aynı yıl, sanatın maddi dünyayı değil iç dünyayı anlatması gerektiğini savunan kitabı Sanatta Ruhsallık Üzerine yayımlandı.
Rusya’ya dönüş
I. Dünya Savaşı çıkınca Almanya’dan ayrılmak zorunda kaldı ve Moskova’ya döndü; Münter ile ilişkisi bu ayrılıkla sona erdi. 1917’de Nina Andreevskaya ile evlendi. Devrimden sonra müze ve sanat eğitimi kurumlarında görev aldı, ancak yeni dönemin sanattan beklediği toplumsal işlevle arası açıldı ve 1921’de Almanya’ya döndü.
Bauhaus yılları
1922’de Bauhaus‘ta ders vermeye başladı ve okulun kapatıldığı 1933’e kadar orada kaldı. Aynı okulda öğretmenlik yapan Paul Klee ile yakın dost oldular; bir dönem yan yana evlerde oturdular. Bu yıllarda resimleri geometrikleşti: daireler, üçgenler ve keskin çizgiler ön plana çıktı. 1926’da yayımladığı Nokta ve Çizgiden Düzleme, sanat eğitiminin temel kitaplarından biri oldu.
Paris yılları
Naziler Bauhaus’u kapatınca Fransa’ya yerleşti; eserleri Almanya’da “yozlaşmış sanat” ilan edilerek müzelerden kaldırıldı. Paris yakınlarındaki Neuilly-sur-Seine’de, 1939’da Fransız vatandaşı olarak yaşadı. Son dönem resimlerinde biyolojik biçimleri andıran yumuşak formlar belirdi.
13 Aralık 1944’te, 77 yaşında Neuilly-sur-Seine’de öldü.
Kandinsky’nin sanat anlayışı
Renklerin sesi
Kandinsky sesleri renk, renkleri ses olarak algılayan bir duyu birleşmesi yaşadığını anlatıyordu. Kuramında her rengin bir karşılığı vardı: sarı keskin ve rahatsız edici bir trompet sesi, mavi derin ve dingin, kırmızı ise güçlü ve canlı. Resimlerine Kompozisyon, Doğaçlama ve İzlenim gibi müzik terimlerinden gelen adlar vermesi de bu yüzden.
Soyuta giden yol
Kandinsky bir gün atölyesine döndüğünde, yan yatmış kendi resimlerinden birini tanıyamadığını ve yalnızca renklerin güzelliğini gördüğünü anlatır. Bu deneyim, nesneyi tanımanın resmin gücünü azalttığı fikrini pekiştirdi. 1910’ların başından itibaren tanınabilir konular resimlerinden yavaş yavaş silindi; yerini saf renk ve çizgi aldı.
Wassily Kandinsky’nin en önemli 10 eseri
1. Mavi Atlı (1903)
Nerede: Özel koleksiyon, Zürih
Yeşil bir çayırda mavi pelerinli bir atlı. Erken döneminin en tanınan eseri ve sekiz yıl sonra kuracağı grubun adının kaynağı.
Bu eserde neye bakmalı? Atlının yüzünün olmamasına. Figür yalnızca birkaç fırça darbesiyle belirtilmiş, hız hissi renkle kuruluyor. Kandinsky daha o zaman, ayrıntıyı azaltarak duyguyu artırma fikrini deniyor.
2. Murnau manzaraları (1908–1909)
Nerede: Lenbachhaus, Münih
Bavyera’daki Murnau kasabasında Gabriele Münter ile birlikte çalıştığı yılların ürünü. Evler, dağlar ve yollar giderek renk lekelerine dönüşüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Renklerin gerçeklikten kopuşuna. Çatılar mor, yollar kırmızı, gökyüzü yeşil olabiliyor. Bu tabloların büyük kısmı, Münter’in Nazi döneminde evinin bodrumunda sakladığı ve sonradan Lenbachhaus’a bağışladığı koleksiyondan geliyor.
3. Adlandırılmamış (İlk Soyut Suluboya) (1910 tarihli)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Kandinsky’nin kendi elyazısıyla 1910 tarihini taşıyan, hiçbir nesneyi göstermeyen suluboya. Sanat tarihinin ilk tamamen soyut eserlerinden biri sayılır.
Bu eserde neye bakmalı? Lekelerin dağılımına. Kırmızı, mavi ve yeşil lekeler ile ince siyah çizgiler arasında bir denge var ama hiçbiri bir şeyi temsil etmiyor. Eserin gerçekte 1913’te yapılıp geriye tarihlenmiş olabileceği uzun süre tartışıldı; bu tartışma, soyut sanatta “ilk” olmanın ne kadar önemsendiğini de gösteriyor.
4. Kompozisyon IV (1911)
Nerede: Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen (K20), Düsseldorf
Kandinsky’nin numaralandırdığı büyük kompozisyonlardan biri. Renk alanları ve siyah çizgilerin arasında hala tanınabilir izler var: mızraklar, bir kale, atlılar.
Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki üç siyah çizgiye. Bunlar Kazakların mızrakları; resmin konusu bir savaş ve ardından gelen huzur. Kandinsky bu tabloyu yaparken bayıldığını, uyandığında ise resmi bambaşka gördüğünü anlatır.
5. Doğaçlama 28 (ikinci versiyon) (1912)
Nerede: Solomon R. Guggenheim Museum, New York
Kandinsky’nin “doğaçlama” adını verdiği, iç dünyanın ani ve bilinçsiz ifadesi olarak tanımladığı resimlerden biri.
Bu eserde neye bakmalı? İki yarıya. Solda kaos, patlamalar ve eğik çizgiler; sağda ise sakin bir çift ve bir tepe. Kandinsky birçok resminde felaket ile huzuru aynı tuvalde karşı karşıya getirir.
6. Siyah Yay ile (1912)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Üç büyük renk kütlesi ve onları birbirine bağlayan, gerilmiş bir yay gibi duran kalın siyah çizgi.
Bu eserde neye bakmalı? Siyah çizginin gerilimine. İki kırmızı kütle birbirine çarpmak üzereymiş gibi duruyor; siyah çizgi onları hem ayırıyor hem de bağlıyor. Nesne yok, ama çatışma duygusu çok güçlü.
7. Kompozisyon VII (1913)
Nerede: Tretyakov Galerisi, Moskova
Kandinsky’nin erken döneminin en büyük ve en karmaşık eseri. Yaklaşık 3 metre genişliğindeki tuval için otuzdan fazla hazırlık çalışması yaptı; resmi ise dört günde tamamladı.
Bu eserde neye bakmalı? Merkezdeki koyu girdaba. Kompozisyon oradan dışarı doğru patlıyor. Kandinsky bu resimde tufan, diriliş ve kıyamet gibi temaları birleştirdiğini söylüyordu; ama hiçbir figürü tanıyamıyoruz. Soyut resmin bir konuyu nasıl “duygu” olarak anlatabileceğinin en iyi örneği.
8. Kompozisyon VIII (1923)
Nerede: Solomon R. Guggenheim Museum, New York
Bauhaus yıllarının başyapıtı. Önceki dönemin fırtınalı renk lekelerinin yerini daireler, üçgenler, açılar ve düz çizgiler almış.
Bu eserde neye bakmalı? Sol üstteki büyük daireye. Mor halkalı bu daire kompozisyonun ağırlık merkezi. Kandinsky artık duyguyu geometriyle kuruyor: her biçimin kendi “iç sesi” olduğunu savunan kuramını burada uyguluyor.
9. Sarı-Kırmızı-Mavi (1925)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Bauhaus döneminin en tanınan eserlerinden biri. Solda sarı bir dikdörtgen ve köşeli biçimler, sağda mavi bir daire ve yumuşak formlar.
Bu eserde neye bakmalı? Sol ile sağ arasındaki karşıtlığa. Kandinsky’nin kuramında sarı sıcak, dışa dönük ve keskindir; mavi ise derin, sakin ve içe dönük. Resim aslında bu iki gücün karşılaşmasını anlatıyor.
10. Gökyüzü Mavisi (1940)
Nerede: Centre Pompidou, Paris
Paris yıllarının son dönem eseri. Açık mavi bir zeminde, mikroskop altındaki canlıları andıran renkli biçimler süzülüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Biçimlerin yumuşaklığına. Bauhaus’un sert geometrisi gitmiş; yerine amip, deniz canlısı ya da embriyo gibi organik formlar gelmiş. Savaşın ortasında yapılan bu resim, şaşırtıcı biçimde hafif ve neşeli.
Kandinsky’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?
New York’taki Solomon R. Guggenheim Museum, koleksiyoner Solomon Guggenheim’ın erken alımları sayesinde dünyanın en büyük Kandinsky koleksiyonuna sahip. Paris’teki Centre Pompidou, sanatçının eşi Nina Kandinsky’nin bağışıyla son dönem eserlerinin merkezi konumunda.
Münih’teki Lenbachhaus, Gabriele Münter’in bağışladığı Murnau ve Mavi Atlı dönemi eserleriyle çok önemli. Moskova’daki Tretyakov Galerisi ve Rus Devlet Müzesi de büyük kompozisyonlara ev sahipliği yapıyor. Kandinsky’nin eserleri artık telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Wassily Kandinsky hakkında merak edilenler
İlk soyut resmi Kandinsky mi yaptı?
Kandinsky uzun süre “ilk soyut resmi yapan sanatçı” olarak anıldı ve 1910 tarihli bir suluboyası bu iddianın merkezindeydi. Ancak eserin sonradan geriye tarihlenmiş olabileceği tartışılıyor. Ayrıca İsveçli ressam Hilma af Klint’in 1906’dan itibaren soyut resimler yaptığı sonradan ortaya çıktı. Bugün Kandinsky, soyut sanatın kurucularından biri olarak kabul ediliyor; tek “ilk” olarak değil.
Kandinsky neden resimlerine müzik adları verdi?
Renkleri ve sesleri birbirine bağlayan bir algısı olduğunu anlatıyordu. Resmi müzik gibi, hiçbir şeyi taklit etmeden doğrudan duyguya seslenen bir sanat haline getirmek istedi. Bu yüzden eserlerine Kompozisyon, Doğaçlama ve İzlenim gibi müzik terimlerinden gelen adlar verdi.
Der Blaue Reiter (Mavi Atlı) nedir?
Kandinsky ile Franz Marc’ın 1911’de Münih’te kurduğu sanatçı grubu. Ortak bir üsluptan çok ortak bir inançla bir araya geldiler: sanat maddi dünyayı değil, iç dünyayı ve ruhsal olanı anlatmalıydı. Gruba August Macke, Gabriele Münter ve bir dönem Paul Klee de katıldı. I. Dünya Savaşı grubu dağıttı; Marc ve Macke cephede öldü.
Bauhaus nedir ve Kandinsky orada ne yaptı?
1919’da Almanya’da kurulan, sanat, zanaat ve mimarlığı birleştiren ünlü tasarım okulu. Kandinsky 1922–1933 arasında burada renk ve biçim kuramı dersleri verdi, duvar resmi atölyesini yönetti. Paul Klee ile dostluğu da bu yıllarda pekişti. Okulun Naziler tarafından kapatılmasıyla Fransa’ya gitti.
Kısaca Wassily Kandinsky
| Doğum | 16 Aralık 1866, Moskova (Rusya) |
| Ölüm | 13 Aralık 1944, Neuilly-sur-Seine (Fransa) |
| Akım | Soyut sanat, Ekspresyonizm, Der Blaue Reiter, Bauhaus |
| Eğitimi | Hukuk ve ekonomi (Moskova); resim (Münih) |
| Kurduğu gruplar | Phalanx (1901), Der Blaue Reiter (1911, Franz Marc ile) |
| Kitapları | Sanatta Ruhsallık Üzerine (1911), Nokta ve Çizgiden Düzleme (1926) |
| En ünlü eserleri | Kompozisyon VII (1913), Kompozisyon VIII (1923) |
| Diğer önemli eserleri | Mavi Atlı, Doğaçlama 28, Siyah Yay ile, Sarı-Kırmızı-Mavi |
| En büyük koleksiyonlar | Guggenheim (New York), Centre Pompidou (Paris), Lenbachhaus (Münih) |
Kandinsky’nin resimlerinin önünde “bu ne anlatıyor?” diye sormak boşuna; o zaten bu sorudan kurtulmak için resim yapıyordu. Otuz yaşında hukuku bırakıp sıfırdan başlaması, sonra da yirmi yıl içinde resmin bin yıllık alışkanlığını değiştirmesi bence sanat tarihinin en cesur hamlelerinden biri. Bir Kompozisyon’un karşısında durup gözünüzü serbest bırakırsanız, gerçekten bir müzik parçası dinliyormuş gibi hissedebiliyorsunuz.
Kandinsky’nin Bauhaus’taki dostu Paul Klee, soyut sanatın diğer öncüleri Piet Mondrian ve Kazimir Maleviç yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
