Mona Lisa (Leonardo da Vinci): Hikayesi, Sırları ve Nerede Görülür

Mona Lisa, Leonardo da Vinci‘nin 1503 civarında başladığı ve ölene kadar yanından ayırmadığı, bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenen portre. Dünyanın en ünlü, en çok ziyaret edilen ve en çok kopyalanan tablosu. Oysa yalnızca 77 × 53 santimetre boyutunda, sade giyimli bir Floransalı kadının portresi. Bu yazıda Mona Lisa’nın kim olduğunu, gülümsemesinin sırrını, tabloda neye bakmak gerektiğini, 1911’deki ünlü hırsızlığı ve tabloyu Louvre’da nasıl görebileceğinizi anlatıyorum.

Mona Lisa hakkında kısa bilgi

Sanatçı	Leonardo da Vinci (1452–1519)
Diğer adları	La Gioconda (İtalyanca), La Joconde (Fransızca)
Tarih	Yaklaşık 1503–1506, sonraki yıllarda da üzerinde çalışıldı
Teknik	Kavak ağacı panel üzerine yağlı boya
Boyut	77 × 53 cm
Modeli	Lisa Gherardini, Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo’nun eşi
Dönem	Yüksek Rönesans
Nerede	Louvre Müzesi, Paris

Mona Lisa kim?

Tablodaki kadın, Floransalı Lisa Gherardini. 1495’te zengin ipek tüccarı Francesco del Giocondo ile evlendi. Tablonun İtalyanca adı La Gioconda da bu soyadından geliyor. “Mona” ise İtalyanca “madonna”, yani “hanımefendi” kelimesinin kısaltması. Mona Lisa, “Lisa Hanım” demek.

Portrenin büyük olasılıkla Francesco tarafından, yeni doğan oğulları ya da yeni evleri vesilesiyle ısmarlandığı düşünülüyor. Modelin kimliği uzun süre tartışıldı ve pek çok farklı teori ortaya atıldı. Ancak 2005’te Heidelberg’de bulunan, 1503 tarihli bir kitabın kenarına düşülmüş not, Leonardo’nun o yıl Lisa del Giocondo’nun portresi üzerinde çalıştığını doğruladı. Bugün sanat tarihçilerinin büyük çoğunluğu bu kimlikte birleşiyor.

İlginç olan şu: Tablo sahibine hiç teslim edilmedi. Leonardo onu Floransa’dan Milano’ya, Roma’ya ve sonunda Fransa’ya kadar yanında taşıdı ve üzerinde çalışmaya devam etti. Ölümünden sonra tablo Fransa Kralı I. François’nın koleksiyonuna geçti. Fontainebleau ve Versailles saraylarından sonra Fransız Devrimi’yle Louvre’a girdi.

Mona Lisa’da neye bakmalı?

Louvre’da tablonun önünde geçirilen süre genellikle çok kısa. Kalabalığın içinde ne arayacağınızı bilmek, bu birkaç dakikayı değerli kılıyor.

Neye bakmalı? Gülümseme

Mona Lisa’nın gülümsemesi, doğrudan ağzına bakınca neredeyse kayboluyor, gözlerine ya da tablonun başka bir yerine bakınca belirginleşiyor. Bunun sebebi, dudak kenarlarının ve yanakların çok yumuşak gölgelerle boyanmış olması. Gözün merkezi keskin ayrıntıları, çevresel görüş ise gölgeleri ve yumuşak geçişleri daha iyi algılıyor. Bu yüzden gülümseme, nereye baktığınıza göre değişiyormuş gibi görünüyor. Yüzyıllardır “gizemli gülümseme” diye anılan etkinin arkasında bu ince gözlem var.

Neye bakmalı? Sfumato ve yüz

Yüzde neredeyse hiç keskin çizgi yok. Leonardo renkleri ve gölgeleri duman gibi birbirine karıştırdı. Bu tekniğe İtalyancada “dumanlı” anlamına gelen sfumato deniyor. İnce boya katmanlarını üst üste sürerek ışığın yüze yumuşakça dağıldığı bir etki yarattı. Kaşların ve kirpiklerin olmaması da dikkat çeker. Bunların sonradan yapılan temizliklerde silindiği ya da zamanla solduğu düşünülüyor. Tablonun genel olarak sarımsı ve koyu görünmesinin nedeni de yüzyıllar içinde sararan vernik.

Neye bakmalı? Eller

Tablonun alt kısmında, bir koltuğun kolçağına dayanmış, üst üste konmuş iki el var. Rahat, sakin ve son derece gerçekçi boyanmışlar. Leonardo’nun anatomi çalışmalarının izleri burada açıkça görülüyor. Eller, figüre ağırlık veriyor ve portreye sakin bir kararlılık katıyor. Pek çok ressam, sonraki yüzyıllarda bu duruşu örnek aldı.

Neye bakmalı? Arka plandaki manzara

Mona Lisa’nın arkasında, gerçek bir yere benzemeyen, sisli ve ıssız bir manzara uzanıyor: dolambaçlı yollar, bir köprü, kayalık dağlar ve sular. Dikkatli bakınca sol taraftaki ufuk çizgisinin sağdakinden daha alçakta olduğu görülür. Bu küçük uyumsuzluk, figürün sağa ya da sola göre biraz farklı görünmesine katkıda bulunur. Leonardo için manzara, insanla aynı doğal döngünün parçasıydı: yer kabuğu, sular ve damarlar arasında benzerlikler kuruyordu.

Neye bakmalı? Duruş ve kenarlardaki sütunlar

Mona Lisa bize dörtte üç açıyla dönük, gövdesi bir piramit gibi yere oturmuş. Dönemin Floransa portrelerinde modeller çoğunlukla yandan, profilden resmediliyordu. Leonardo’nun bu doğal, bize dönük duruşu portre sanatını değiştirdi. Genç Raffaello tabloyu Floransa’da gördükten sonra bu duruşu kendi portrelerinde hemen kullandı. Tablonun iki kenarında, figürün omuzları hizasında, zor seçilen iki sütun kaidesi var. Bu ayrıntı, kadının bir balkonda ya da açık bir sundurmada oturduğunu gösteriyor.

1911: Mona Lisa’nın çalınması

20. yüzyılın başına kadar Mona Lisa, Louvre’un önemli ama pek çok başyapıttan yalnızca biriydi. Onu dünyanın en ünlü tablosu yapan olay, 21 Ağustos 1911’de yaşandı. Louvre’da daha önce cam ustası olarak çalışmış İtalyan Vincenzo Peruggia, tabloyu duvardan indirip çerçevesinden çıkardı ve paltosunun altında müzeden çıkardı. Hırsızlık ancak ertesi gün fark edildi.

Soruşturma iki yıldan uzun sürdü. Şair Apollinaire kısa bir süre tutuklandı, genç Picasso bile sorguya çekildi. Gazeteler tablonun fotoğraflarını dünyanın dört bir yanında basıyordu ve insanlar Louvre’a boş duvara bakmak için geliyordu. 1913’te Peruggia tabloyu Floransa’da satmaya kalkınca yakalandı. Tablonun İtalya’ya ait olduğunu, onu yurduna geri götürmek istediğini söyledi. Mona Lisa, Uffizi başta olmak üzere İtalya’da kısa süre sergilendikten sonra 1914’te Louvre’a döndü. Artık herkesin tanıdığı bir yüzdü.

Mona Lisa neden bu kadar ünlü?

Mona Lisa’nın ünü birkaç şeyin üst üste binmesinden geliyor. Önce sanatsal değeri: sfumato, doğal duruş ve portreyle manzaranın bütünleşmesi, Rönesans portreciliğinde yeni bir dönemi başlattı. Sonra Leonardo’nun kendi efsanesi: ressam, mucit ve bilim insanı olarak tanınan bir dahinin, ölene kadar elinden bırakmadığı tablo. 19. yüzyılda Romantik yazarlar gülümsemeye gizemli anlamlar yükledi. 1911 hırsızlığı ise tabloyu gazeteler sayesinde bütün dünyaya tanıttı.

20. yüzyıl bu ünü daha da büyüttü. Marcel Duchamp 1919’da Mona Lisa’nın bir kartpostal kopyasına bıyık ve sakal çizerek sanatın dokunulmazlığıyla alay etti. Andy Warhol tabloyu ipek baskıda onlarca kez çoğaltarak bir tüketim ikonuna dönüştürdü. 1962–1963’te ABD’ye, 1974’te Tokyo ve Moskova’ya yapılan yolculuklar milyonlarca insanı sergilere çekti. ABD yolculuğu öncesinde tabloya biçilen değer, Guinness’e göre tarihin en yüksek sigorta değeri olarak kayıtlara geçti. Bugün Mona Lisa satılamaz, Fransa devletinin mülkü.

Prado’daki kardeş: Mona Lisa’nın atölye kopyası

Madrid’deki Prado Müzesi’nde, uzun süre sıradan bir kopya sanılan bir Mona Lisa var. 2012’deki restorasyonda üzerindeki siyah boyanın altından Louvre’dakine benzeyen manzara çıktı. İncelemeler, tablonun Leonardo’nun atölyesinde, büyük olasılıkla bir öğrencisi tarafından, aslıyla aynı yıllarda ve onun yanında boyandığını gösterdi. Sararmış verniği olmadığı için Prado kopyası, Mona Lisa’nın ilk yapıldığında nasıl canlı renklere sahip olabileceği konusunda bir fikir veriyor.

Mona Lisa nerede görülür?

Mona Lisa, Paris’teki Louvre Müzesi’nin Denon kanadında, Salle des États adlı büyük salonda, kurşun geçirmez camın arkasında sergileniyor. Tablonun önünde bir bariyer var ve ziyaretçiler birkaç metre uzaktan bakabiliyor. Salon neredeyse her saatte kalabalık, bu yüzden müzenin açıldığı ilk saatlerde ya da akşam geç saatlerde gitmek çok daha rahat. Aynı salonun karşı duvarında dev boyutlu bir başyapıt daha var: Veronese‘nin Kana’daki Düğün tablosu. Pek çok ziyaretçi Mona Lisa’ya dönük durduğu için arkasındaki bu tabloyu fark etmiyor bile. Güncel saatler ve bilet için Louvre’un resmi sitesine bakmanızı öneririm.

Louvre’da Mona Lisa’dan başka nelere bakmanız gerektiğini Louvre’da görülmesi gereken 10 eser yazımda anlattım.

Tablonun ressamı: Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci 1452’de Floransa yakınlarındaki Vinci kasabasında doğdu. Verrocchio’nun atölyesinde yetişti, Milano’da Sforza sarayında çalıştı ve Son Akşam Yemeği freskini orada yaptı. Ressam olduğu kadar mühendis, anatomist ve mucitti. Defterleri uçan makinelerden su yollarına kadar binlerce çizimle dolu. Bitirdiği tablo sayısı yirmi civarında. Floransa’daki Uffizi Galerisi‘nde onun Meryem’e Müjde tablosunu görebilirsiniz. 1519’da Fransa’da, Amboise yakınlarında öldü. Hayatını ve öteki eserlerini Leonardo da Vinci yazımda anlattım.

Sıkça sorulan sorular

Mona Lisa kimdir?

Tablodaki kadın, Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo’nun eşi Lisa Gherardini. Tablonun İtalyanca adı La Gioconda bu soyadından geliyor.

Mona Lisa nerede sergileniyor?

Paris’teki Louvre Müzesi’nde, Denon kanadındaki Salle des États salonunda, kurşun geçirmez camın arkasında.

Mona Lisa neden bu kadar ünlü?

Sfumato tekniği, doğal duruşu ve gizemli gülümsemesiyle Rönesans portreciliğini değiştirdi. Leonardo’nun efsanesi, 1911’deki hırsızlık ve 20. yüzyıldaki sayısız kopya ve parodi, ünü dünya çapına taşıdı.

Mona Lisa’nın kaşları neden yok?

Kesin bir cevap yok. En yaygın görüşe göre kaşlar ve kirpikler çok ince boyanmıştı ve yüzyıllar içindeki temizliklerde silindi ya da soldu.

Mona Lisa ne kadar büyük?

Tablo yalnızca 77 × 53 santimetre. Pek çok ziyaretçi, tablonun beklediğinden çok daha küçük olmasına şaşırıyor.

Mona Lisa ne zaman çalındı?

21 Ağustos 1911’de, Louvre’da daha önce çalışmış İtalyan Vincenzo Peruggia tarafından. Tablo 1913’te Floransa’da bulundu ve 1914’te Louvre’a döndü.

Özet

Ne?	Leonardo da Vinci’nin Lisa Gherardini portresi
Ne zaman?	Yaklaşık 1503–1506, sonrasında da üzerinde çalışıldı
Neye bakmalı?	Gülümseme, sfumato, eller, manzara, duruş ve sütun kaideleri
Ünlü olayı	1911’de Vincenzo Peruggia tarafından çalınması
Kardeşi	Prado Müzesi’ndeki atölye kopyası
Nerede?	Louvre Müzesi, Salle des États, Paris

Son söz

Mona Lisa’yı yazarken en çok şaşırdığım şey, onu dünyanın en ünlü tablosu yapan şeyin yalnızca Leonardo’nun ustalığı değil, bir hırsızlık olması oldu. Yine de kalabalığın ve kameraların arasından birkaç dakika tabloya bakınca, o yumuşak gölgelerin ve değişen gülümsemenin neden beş yüz yıldır insanları büyülediğini anlamak zor değil. Rönesans bilginizi sınamak isterseniz testime de göz atabilirsiniz.