Son Akşam Yemeği (Leonardo da Vinci): Anlamı, Havariler ve Nerede Görülür

Son Akşam Yemeği, Leonardo da Vinci‘nin 1495–1498 yılları arasında Milano’daki Santa Maria delle Grazie Manastırı’nın yemekhane duvarına yaptığı dev duvar resmi. İsa’nın havarileriyle yediği son yemekte “İçinizden biri bana ihanet edecek” dediği anı anlatıyor. On iki havarinin her biri bu sözlere farklı bir tepki veriyor: şaşkınlık, öfke, inkar, korku. Resim, Batı sanatının en çok tanınan ve en çok taklit edilen görüntülerinden biri. Aynı zamanda en çok hasar görmüş başyapıtlarından biri. Bu yazıda Son Akşam Yemeği’nde neye bakmak gerektiğini, havarilerin kim olduğunu, resmin neden bu kadar yıprandığını ve Milano’da nasıl görülebileceğini anlatıyorum.

Son Akşam Yemeği hakkında kısa bilgi

Sanatçı	Leonardo da Vinci (1452–1519)
Özgün adı	L’Ultima Cena ya da Il Cenacolo
Tarih	Yaklaşık 1495–1498
Teknik	Kuru sıva üzerine tempera ve yağlı boya (gerçek fresk değil)
Boyut	Yaklaşık 4,6 × 8,8 metre
Yaptıran	Milano Dükü Ludovico Sforza
Dönem	Yüksek Rönesans
Nerede	Santa Maria delle Grazie Manastırı yemekhanesi, Milano

Resmin hikayesi: bir manastırın yemekhanesi

Leonardo 1480’lerin başında Floransa’dan Milano’ya geçti ve kentin hükümdarı Ludovico Sforza’nın sarayında çalışmaya başladı. Ludovico, Santa Maria delle Grazie Kilisesi’ni ailesinin mezar kilisesi yapmak istiyordu ve manastırın yemekhanesi için Leonardo’dan bir Son Akşam Yemeği ısmarladı. Keşişler her gün bu duvarın önünde yemek yiyecek, İsa ile havarilerinin son yemeğine bakacaktı.

Leonardo bu resim üzerinde yaklaşık üç yıl çalıştı. Dönemin anlatılarına göre bazen sabahtan akşama kadar fırçayı elinden bırakmıyor, bazen de günlerce gelip yalnızca resme bakıyor, tek bir fırça darbesi vurup gidiyordu. Manastırın başrahibinin bu yavaşlıktan şikayet ettiği, Leonardo’nun da Yahuda’nın yüzü için model bulamazsa onun yüzünü kullanabileceğini söylediği anlatılır.

Resimde hangi an anlatılıyor?

Leonardo’dan önceki Son Akşam Yemeği resimleri genellikle sakin, törensel sahnelerdi. Havariler sıra halinde oturur, Yahuda ise çoğunlukla masanın öbür tarafında, tek başına resmedilirdi. Leonardo ise İncil’deki en dramatik anı seçti: İsa’nın “Size doğrusunu söyleyeyim, içinizden biri bana ihanet edecek” dediği an. Sözler daha yeni söylenmiş ve bir dalga gibi masanın iki yanına yayılıyor. Aynı sahne, İsa’nın ekmeği ve şarabı kutsamasına, yani Komünyon ayinin başlangıcına da işaret ediyor: İsa’nın elleri masadaki ekmeğe ve kadehe uzanıyor.

Son Akşam Yemeği’nde neye bakmalı?

Ziyaret süresi yalnızca on beş dakika civarında. Bu kısa sürede resmin bütününe ve aşağıdaki ayrıntılara bakmak, Leonardo’nun ne yaptığını anlamak için yeterli.

Neye bakmalı? İsa ve perspektif

İsa, masanın tam ortasında, kollarını iki yana açmış, sakin bir üçgen biçiminde oturuyor. Çevresindeki bütün hareketin aksine o hareketsiz. Arkasındaki pencereden gelen ışık başının çevresinde doğal bir hale oluşturuyor. Leonardo altın bir hale çizmek yerine mimariyi kullandı. Odanın bütün perspektif çizgileri, tavan kirişleri ve duvardaki halılar İsa’nın başında birleşiyor. Restorasyon sırasında, tam bu noktada, Leonardo’nun perspektif çizgilerini çekmek için ip bağladığı düşünülen küçük bir çivi deliği bulundu.

Neye bakmalı? Üçerli gruplar

On iki havari, İsa’nın iki yanında üçerli dört gruba ayrılmış. Soldan sağa: Bartalmay, Küçük Yakup ve Andreas; Yahuda, Petrus ve Yuhanna; İsa; Tomas, Büyük Yakup ve Filipus; Matta, Taday ve Simun. Her grup kendi içinde tartışıyor, bazı havariler birbirine dönmüş, bazıları ayağa kalkmış. Andreas ellerini “ben değilim” dercesine kaldırmış. Tomas işaret parmağını yukarı kaldırmış. Filipus ellerini göğsüne bastırıp kendini açıklamaya çalışıyor. Leonardo, yüzler kadar ellerle de konuşuyor. Resimde neredeyse her el bir şey söylüyor.

Neye bakmalı? Yahuda

İsa’nın sağındaki grupta, yüzü gölgede kalan, geriye doğru çekilmiş adam Yahuda. Elinde, ihanetin karşılığı olarak aldığı gümüşlerin bulunduğu keseyi sıkıca tutuyor. Önündeki tuzluğu devirdiği görülür, bu ayrıntı eski resimlerden ve kopyalardan biliniyor. Yahuda’yı öteki havarilerden ayıran şey artık masanın öbür tarafında oturması değil: Leonardo onu diğerlerinin arasına yerleştirdi ve onu yalnızca ışık ile ayırdı. Grubun içinde ışığın düşmediği tek yüz onun.

Neye bakmalı? Petrus ve Yuhanna

Yahuda’nın arkasında, öfkeyle öne eğilmiş yaşlı Petrus, Yuhanna’nın kulağına bir şey fısıldıyor. Belinin arkasında tuttuğu bıçak, birkaç saat sonra İsa’yı tutuklamaya gelenlerden birinin kulağını keseceği anı hatırlatıyor. Yuhanna ise gözlerini kapamış, başını hafifçe Petrus’a eğmiş, genç ve yumuşak yüzlü bir figür. Dan Brown’ın Da Vinci Şifresi romanı, bu figürün aslında Mecdelli Meryem olduğunu ileri sürdü ve bu iddia çok yayıldı. Ancak sanat tarihçileri buna katılmaz: Yuhanna, İsa’nın en genç ve en sevdiği havarisi olarak Floransa resminde hep böyle sakalsız ve genç resmedilirdi.

Neye bakmalı? Sofradaki yemekler

Beyaz örtülü uzun masada ekmekler, şarap kadehleri ve tabaklar var. Uzun süren restorasyon, tabaklarda yıllarca seçilemeyen yemekleri de ortaya çıkardı: bazı tabaklarda portakal dilimleriyle servis edilmiş balık ya da yılan balığı olduğu düşünülüyor. Ayrıntılar, Leonardo’nun sahneyi soyut bir tören değil, gerçek bir akşam yemeği olarak düşündüğünü gösteriyor.

Neye bakmalı? Kesilen ayaklar

Masanın altına, İsa’nın tam önüne bakın: duvarın alt kısmında kemerli bir kesik var. 1652’de keşişler yemekhaneyle mutfak arasına bir kapı açmak için duvarı kestiler ve İsa’nın ayaklarının bulunduğu bölüm yok oldu. Kapı sonradan örüldü ama o parça sonsuza dek kayboldu.

Resim neden bu kadar hasar gördü?

Son Akşam Yemeği, adı sıkça fresk olarak geçse de gerçek bir fresk değil. Fresk tekniğinde boya yaş sıvaya sürülür ve sıvayla birlikte kurur. Bu da ressamın hızlı çalışmasını gerektirir. Leonardo ise yavaş çalışmayı, katman katman boyamayı ve sonradan düzeltmeyi seviyordu. Bu yüzden kuru duvara, üzerine hazırladığı bir zemin katının üzerine tempera ve yağlı boya ile resim yaptı. Deney başarılı olmadı: boya duvara tutunmadı ve Leonardo hayattayken bile dökülmeye başladı. Birkaç kuşak sonra resim harabe olarak anlatılıyordu.

Sonraki yüzyıllar da resme iyi davranmadı. Yemekhanenin nemi, kötü restorasyonlar, açılan kapı ve Napolyon döneminde yemekhanenin askerlerce ahır ve depo olarak kullanıldığı yıllar hasarı artırdı. En büyük tehlike 1943’te geldi: müttefik bombardımanında yemekhanenin çatısı ve bir duvarı yıkıldı. Kum torbaları ve iskeleyle korunan resim mucize eseri ayakta kaldı. 1978’de başlayıp 1999’da biten, yirmi yılı aşkın bir restorasyon, eski onarımların eklediği boyaları temizleyip Leonardo’dan kalan özgün parçaları ortaya çıkardı. Bugün gördüğümüz resim, parçalı ama Leonardo’nun elinden çıkan kısımlara en yakın hali.

Resmin ilk halini anlamak için Leonardo’nun öğrencilerinin yaptığı kopyalar büyük önem taşıyor. Özellikle Giampietrino’ya atfedilen, neredeyse gerçek boyuttaki 16. yüzyıl kopyası, restorasyonda kayıp ayrıntıların yorumlanmasına yardım etti.

Karşı duvar: Çarmıha Germe

Yemekhanede herkes Son Akşam Yemeği’ne döndüğü için karşı duvar çoğu zaman gözden kaçıyor. Orada Giovanni Donato da Montorfano’nun 1495 tarihli büyük Çarmıha Germe freski var. Gerçek fresk tekniğiyle yapıldığı için bugün Leonardo’nun resminden çok daha iyi durumda. İki eser arasındaki fark, tekniğin bir resmin kaderini nasıl belirlediğini de gösteriyor.

Başka ressamların Son Akşam Yemekleri

Son Akşam Yemeği, manastır yemekhaneleri için sık ısmarlanan bir konuydu. Floransa’da Ghirlandaio‘nun yemekhane freskleri Leonardo’dan hemen önceki geleneği gösterir: sakin, düzenli ve Yahuda’nın masanın öbür tarafında oturduğu sahneler. Leonardo’dan yaklaşık bir asır sonra Venedik’te Tintoretto masayı çapraz yerleştirip sahneyi karanlık, meleklerle dolu, dramatik bir geceye dönüştürdü. 20. yüzyılda Salvador Dalí sahneyi cam gibi saydam bir mimari içinde yeniden kurdu. Andy Warhol ise hayatının son yıllarını Leonardo’nun bu resmine dayanan onlarca çalışmaya adadı.

Son Akşam Yemeği nerede görülür?

Resim, Milano’daki Santa Maria delle Grazie Kilisesi’nin yanındaki eski manastır yemekhanesinde (Cenacolo Vinciano). Kilise ve Son Akşam Yemeği, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde. Resmi korumak için yemekhaneye küçük gruplar halinde, saatli girişle ve yaklaşık on beş dakikalığına giriliyor. Ziyaretçiler önce nemi ve tozu azaltan filtreli odalardan geçiyor. Biletler çoğu zaman haftalar önceden tükeniyor, bu yüzden Milano gezisini planlarken ilk iş rezervasyon yapmak gerekiyor. Güncel bilgiler için resmi siteye bakmanızı öneririm.

Ziyaret öncesinde ya da sonrasında Santa Maria delle Grazie Kilisesi’ne de girin. Kilisenin arka kısmındaki kubbeli bölüm, Ludovico Sforza için Bramante’nin tasarladığı Rönesans mimarisinin güzel bir örneği.

Resmin ressamı: Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci, Son Akşam Yemeği’ni Milano’da, Sforza sarayında geçirdiği verimli yıllarda yaptı. Bu dönemde aynı zamanda saray için dev bir atlı heykel tasarlıyor, su kanalları, savunma yapıları ve anatomi üzerine çalışıyordu. Milano’dan ayrıldıktan birkaç yıl sonra Floransa’da, en ünlü eseri olacak Mona Lisa‘ya başladı. Hayatını ve öteki eserlerini Leonardo da Vinci yazımda anlattım.

Sıkça sorulan sorular

Son Akşam Yemeği nerede?

İtalya’nın Milano kentinde, Santa Maria delle Grazie Manastırı’nın eski yemekhanesinin duvarında. Ziyaret için önceden rezervasyon gerekiyor.

Son Akşam Yemeği’nde Yahuda hangisi?

İsa’nın sağındaki grupta, yüzü gölgede kalan, geriye çekilmiş ve elinde para kesesi tutan figür Yahuda. Petrus ile Yuhanna’nın hemen önünde oturuyor.

Son Akşam Yemeği’ndeki havariler kimler?

Soldan sağa: Bartalmay, Küçük Yakup, Andreas, Yahuda, Petrus, Yuhanna, ortada İsa, sonra Tomas, Büyük Yakup, Filipus, Matta, Taday ve Simun.

Son Akşam Yemeği neden bu kadar hasarlı?

Leonardo gerçek fresk yerine kuru duvara tempera ve yağlı boyayla çalıştı. Boya duvara tutunmadı ve daha Leonardo hayattayken dökülmeye başladı. Nem, açılan bir kapı ve 1943 bombardımanı hasarı artırdı.

Son Akşam Yemeği’nde Mecdelli Meryem var mı?

Bu iddia Da Vinci Şifresi romanıyla yayıldı. Sanat tarihçilerine göre İsa’nın yanındaki genç figür Yuhanna. Floransa resminde Yuhanna geleneksel olarak genç ve sakalsız resmedilirdi.

Özet

Ne?	İsa’nın ihaneti haber verdiği anı anlatan duvar resmi
Kim, ne zaman?	Leonardo da Vinci, yaklaşık 1495–1498
Neye bakmalı?	İsa ve perspektif, üçerli gruplar, Yahuda, Petrus ve Yuhanna, sofradaki yemekler, kesilen ayaklar
Neden hasarlı?	Kuru duvara deneysel teknik, nem, 1652’de açılan kapı, 1943 bombardımanı
Karşı duvarda	Montorfano’nun Çarmıha Germe freski
Nerede?	Santa Maria delle Grazie, Milano; saatli giriş ve rezervasyonla

Son söz

Son Akşam Yemeği’ni yazarken beni en çok etkileyen şey, bu kadar yıpranmış bir resmin hala bu kadar güçlü olması oldu. Renklerin büyük kısmı kaybolmuş, yüzlerin bir bölümü seçilemiyor. Ama o tek cümlenin masada yarattığı dalga, beş yüz yılı aşkın bir süre sonra bile hissediliyor. Leonardo’nun hareket ettirdiği ellere ve dönen başlara bakınca, bir resmin bir anı nasıl durdurabileceğini görüyorsunuz. Rönesans bilginizi sınamak isterseniz testime de göz atabilirsiniz.