Kazimir Maleviç: Siyah Kare ile Resmi Sıfırlayan Ressam
“Nesnelerin dünyasından kurtulmak için kareye sığındım.” — Kazimir Maleviç
Kazimir Maleviç, 20. yüzyıl sanatının en radikal adımlarından birini attı: beyaz bir zemin üzerine siyah bir kare koydu ve buna resim dedi. 1915’te ortaya çıkan bu tablo, yüzyıllardır süren “resim bir şeyi gösterir” fikrini sona erdiren eserlerden biri oldu.
Kendi kurduğu akıma Süprematizm adını verdi: duygunun saf üstünlüğü. Bu yazıda önce Maleviç’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Kazimir Maleviç kimdir?
Kiev’den Moskova’ya
Kazimir Maleviç, 1879’da Kiev yakınlarında, Polonyalı Katolik bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası bir şeker fabrikasında yöneticiydi; aile iş nedeniyle Ukrayna’nın kırsal bölgelerinde sık sık taşındı. Maleviç köylü hayatını ve halk sanatını çocukluğunda tanıdı; bu dünyanın izleri hem ilk hem de son dönem eserlerinde görülür.
Kiev’de çizim eğitimi aldı, 1904’te babasının ölümünün ardından Moskova’ya taşındı ve orada sanat okullarında öğrenim gördü. İzlenimcilikten Sembolizme, Fovizmden Kübizme kadar dönemin bütün yeniliklerini hızla denedi. 1910’lardaki eserleri, Kübizm ile Fütürizmi birleştiren “kübo-fütürist” bir üslup taşır.
Güneşe Karşı Zafer ve Siyah Kare
1913’te, Rus avangardının ünlü deneysel operası Güneşe Karşı Zafer için dekor ve kostüm tasarladı. Sahne perdelerinden birinde köşegeniyle ikiye bölünmüş bir kare vardı. Maleviç sonradan Siyah Kare’nin doğduğu anı bu tasarıma bağladı.
Aralık 1915’te Petrograd’da açılan 0.10 Son Fütürist Sergisi‘nde 39 eserle yer aldı. Bunların arasındaki Siyah Kare‘yi, Rus evlerinde ikonanın asıldığı köşeye, tavanın hemen altına astı. Aynı sergide Süprematizm manifestosunu yayımladı.
Devrim yılları ve Vitebsk
1917 Devrimi’nin ardından avangart sanatçılara önemli görevler verildi. Maleviç de eğitim ve müzecilik alanında çalıştı. 1919’da Vitebsk’teki halk sanat okuluna davet edildi; okulu kuran Marc Chagall ile sanat anlayışları çatıştı ve Chagall okuldan ayrıldı. Maleviç burada öğrencileriyle birlikte UNOVIS adlı grubu kurdu.
1920’lerde resimden çok kuram, öğretim ve üç boyutlu mimari maketler (arhitekton‘lar) üzerinde çalıştı. 1927’de Varşova ve Berlin’de sergi açtı; aceleyle ülkesine dönerken eserlerinin büyük kısmını Almanya’da bıraktı. Bugün Amsterdam’daki Stedelijk Museum’un geniş Maleviç koleksiyonu bu eserlerden oluşuyor.
Baskı yılları ve ölümü
1930’ların başında Stalin döneminde soyut sanat “halka yabancı” ilan edildi; tek kabul edilen üslup Sosyalist Gerçekçilik oldu. Maleviç 1930’da bir süre gözaltında tutuldu ve sorgulandı. Son yıllarında yeniden figürlü resimler yaptı; ama bu köylü figürlerinin yüzleri çoğu zaman boştur.
15 Mayıs 1935’te Leningrad’da kanserden öldü. Cenazesi kendi tasarladığı Süprematist bir tabutla kaldırıldı, mezar taşına ise siyah bir kare kondu.
Maleviç’in sanat anlayışı
Süprematizm nedir?
Maleviç’in 1915’te ilan ettiği akım. Adı, “saf duygunun üstünlüğü” fikrinden geliyor. Resim artık bir manzarayı, bir yüzü ya da bir nesneyi göstermek zorunda değildi; kare, daire, haç ve dikdörtgen gibi temel biçimler ile renk, kendi başlarına yeterliydi. Maleviç bunu resmin “sıfır noktası” olarak tanımladı: her şeyin yeniden kurulabileceği bir başlangıç.
Kare neden bu kadar önemli?
Siyah Kare bir şekil değil, bir karar. Maleviç onunla, resmin dünyayı taklit etme görevini tamamen bıraktığını ilan etti. Kareyi ikona köşesine asması da bu yüzden anlamlı: eski bir inancın yerine yeni bir sanat anlayışı koyuyordu. Bugün soyut sanatın, minimalizmin ve kavramsal sanatın tartışmaları hala bu tabloya dayanıyor.
Kazimir Maleviç’in en önemli 10 eseri
1. Ekin Biçen Kadınlar / Kırsal Yaşam Resimleri (1911–1912)
Nerede: Stedelijk Museum (Amsterdam), Rus Devlet Müzesi (St. Petersburg)
Maleviç’in Süprematizm öncesi dönemine ait, köylüleri konu alan resimler. Figürler koni ve silindir gibi biçimlerden yapılmış, metalik bir parlaklığa sahip.
Bu eserde neye bakmalı? Bedenlerin hacmine. İnsanlar neredeyse makineye dönüşmüş; yüzler ifadesiz, kollar boru gibi. Bu geometrik indirgeme, birkaç yıl sonraki tamamen soyut kompozisyonların ilk adımı.
2. Bileyci (1912–1913)
Nerede: Yale Üniversitesi Sanat Galerisi, New Haven
Bir bıçak bileyicisinin hareketini, aynı figürü defalarca üst üste bindirerek gösteren kübo-fütürist eser.
Bu eserde neye bakmalı? Tekrarlara. El, bacak ve tekerlek birçok kez yinelenmiş; resim adeta titriyor. Maleviç burada Kübizmin parçalama yöntemiyle Fütürizmin hareket tutkusunu birleştiriyor.
3. Güneşe Karşı Zafer için tasarımlar (1913)
Nerede: Rus Devlet Müzesi, St. Petersburg (çizimler)
Rus avangardının ünlü deneysel operası için yapılan dekor ve kostüm tasarımları. Perde tasarımlarından birinde köşegenle ikiye bölünmüş bir kare yer alıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Karenin bölünmesine. Bu basit çizim, iki yıl sonra Siyah Kare’ye dönüşecek fikrin çekirdeği. Maleviç’in soyutlamaya tiyatro sahnesinden geçerek ulaşması da ilginç bir ayrıntı.
4. Siyah Kare (1915)
Nerede: Tretyakov Galerisi, Moskova
Beyaz bir zemin üzerinde siyah bir kare. 20. yüzyıl sanatının en çok tartışılan eseri. Maleviç bu resmi hayatı boyunca dört kez yeniden yaptı; ilk versiyon Tretyakov Galerisi’nde.
Yüzeyi zamanla çatlayan resmin altında, teknik incelemelerde başka kompozisyonların ve elle yazılmış bir notun izleri bulundu.
Bu eserde neye bakmalı? Kenarlara. Kare tam ortada değil, kenarları da cetvelle çizilmiş gibi kusursuz değil. Elle boyanmış bu kusurlar, tabloyu matematiksel bir şemadan çok, insan eliyle verilmiş bir karara dönüştürüyor.
5. Kırmızı Kare (1915)
Nerede: Rus Devlet Müzesi, St. Petersburg
Beyaz zemin üzerinde hafifçe eğik duran kırmızı bir dörtgen. Maleviç alt başlığında ona “iki boyutta bir köylü kadının resimsel gerçekliği” adını verdi.
Bu eserde neye bakmalı? Eğikliğe. Kare tam yatay değil; bu küçük dönüş biçime hareket katıyor. Renk de rastgele değil: Rusçada kırmızı kelimesi eski dilde güzel anlamına da gelir ve halk sanatında sık kullanılır.
6. 0.10 Sergisi’ndeki Süprematizm salonu (1915)
Nerede: Tarihsel fotoğraf
Aralık 1915’te Petrograd’da açılan Son Fütürist Sergi 0.10’un fotoğrafı. Maleviç’in 39 eseri duvarları tavana kadar kaplıyor, Siyah Kare ise iki duvarın birleştiği köşede, tavanın hemen altında asılı.
Bu eserde neye bakmalı? Siyah Kare’nin yerine. Rus evlerinde bu köşe, ikonanın asıldığı kutsal köşedir. Maleviç eserini oraya asarak ne demek istediğini sözcüklere gerek kalmadan anlatmış oluyor.
7. Süprematizm: 18. Yapı (1915)
Nerede: Stedelijk Museum, Amsterdam
Beyaz zemin üzerinde farklı boyutlarda, eğik duran renkli dikdörtgenler ve çubuklar.
Bu eserde neye bakmalı? Biçimlerin havada asılı duruyormuş gibi görünmesine. Ne yukarısı ne aşağısı belli; yer çekimi yok. Maleviç bu kompozisyonlarla uzayda süzülen bir dünya kurmak istediğini söylüyordu.
8. Süprematist Kompozisyon (1916)
Nerede: Özel koleksiyon
Maleviç’in en karmaşık ve en hareketli süprematist kompozisyonlarından biri. 2018’de New York’ta yaklaşık 85 milyon dolara satılarak bir Rus sanatçının eseri için ödenen en yüksek fiyata ulaştı.
Bu eserde neye bakmalı? Biçimlerin oluşturduğu eğik akışa. Renkli dikdörtgenler sağ üst köşeye doğru yükselen bir hareket kuruyor. Maleviç için bu resimler bir uzay yolculuğunun, yeni bir dünyanın şemaları gibiydi.
9. Beyaz Üzerine Beyaz (1918)
Nerede: MoMA, New York
Beyaz bir zemin üzerinde, hafifçe eğik duran ve ancak fırça izlerinden ayırt edilebilen beyaz bir kare. Süprematizmin ulaştığı en uç nokta.
Bu eserde neye bakmalı? İki beyazın tonuna. Kare hafif sıcak, zemin hafif soğuk bir beyaz. Maleviç burada rengi de, biçimi de neredeyse yok ediyor; geriye yalnızca boşluk ve ışık kalıyor.
10. Sporcular ve son dönem köylü resimleri (1930–1932)
Nerede: Rus Devlet Müzesi, St. Petersburg
Stalin döneminin baskısı altında figüre dönen Maleviç’in geç dönem eserleri. Renkli, simetrik dizilmiş insan figürleri.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzlere. Figürlerin çoğunun yüzü tamamen boş, beyaz ya da renkli düz bir yüzey. Maleviç figüre dönmüş görünse de, kişiliği silinmiş bu insanlar hem Süprematizmin izini taşıyor hem de dönemin baskısını hissettiriyor.
Maleviç’in eserlerini nerede görebilirsiniz?
En büyük koleksiyonlar Rusya’da: Moskova’daki Tretyakov Galerisi‘nde Siyah Kare’nin ilk versiyonu, St. Petersburg’daki Rus Devlet Müzesi‘nde ise Kırmızı Kare ve geç dönem eserleri bulunuyor.
Rusya dışındaki en kapsamlı koleksiyon, 1927’de Almanya’da bıraktığı eserlerden oluşan Amsterdam’daki Stedelijk Museum koleksiyonu. New York’taki MoMA (Beyaz Üzerine Beyaz) ve Paris’teki Centre Pompidou da önemli adresler. Maleviç’in eserleri artık telif koruması altında değil; bu yazıya daha fazla görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Kazimir Maleviç hakkında merak edilenler
Siyah Kare neden bu kadar önemli?
Çünkü resmin bir şeyi göstermek zorunda olmadığını ilan eden ilk eserlerden biri. Maleviç onu 1915’te, Rus evlerinde ikonaya ayrılan kutsal köşeye asarak sergiledi. Bu jest, eski bir dünya görüşünün yerine yeni bir sanat anlayışının konması olarak okundu. Soyut sanatın, minimalizmin ve kavramsal sanatın başlangıç noktalarından biri kabul ediliyor.
Kaç tane Siyah Kare var?
Maleviç aynı kompozisyonu hayatı boyunca dört kez yaptı. 1915 tarihli ilk versiyon Tretyakov Galerisi’nde; diğerleri yine Tretyakov ile St. Petersburg’daki Rus Devlet Müzesi ve Ermitaj koleksiyonlarında bulunuyor.
Süprematizm ile Konstrüktivizm arasındaki fark nedir?
Süprematizm, Maleviç’in saf duygu ve tinsel arayış üzerine kurduğu, işlevi reddeden bir soyutlama anlayışı. Konstrüktivizm ise Vladimir Tatlin ve Aleksandr Rodçenko gibi sanatçıların temsil ettiği, sanatı toplumsal fayda ve üretimle birleştirmeyi amaçlayan bir akım. İkisi 1920’lerin Rusya’sında birbiriyle tartışarak gelişti.
Maleviç ile Chagall arasında ne oldu?
1919’da Marc Chagall‘ın Vitebsk’te kurduğu halk sanat okuluna davet edilen Maleviç, kısa sürede öğrenciler arasında büyük etki kazandı. İki sanatçının anlayışı taban tabana zıttı: Chagall anıları ve şiiri, Maleviç ise saf geometriyi savunuyordu. Sonunda okuldan ayrılan Chagall oldu.
Kısaca Kazimir Maleviç
| Doğum | 1879, Kiev yakınları |
| Ölüm | 15 Mayıs 1935, Leningrad (St. Petersburg) |
| Akım | Süprematizm (kurucusu), kübo-fütürizm |
| Kurduğu grup | UNOVIS, Vitebsk (1920) |
| Dönüm noktası | 0.10 Son Fütürist Sergisi, Petrograd, 1915 |
| En ünlü eseri | Siyah Kare (1915) |
| Diğer önemli eserleri | Kırmızı Kare, Süprematizm: 18. Yapı, Beyaz Üzerine Beyaz, Bileyci |
| En büyük koleksiyonlar | Tretyakov Galerisi (Moskova), Rus Devlet Müzesi (St. Petersburg), Stedelijk Museum (Amsterdam) |
Siyah Kare’yi ilk kez gören biri çoğu zaman “bunu ben de yaparım” diyor. Ama mesele kareyi boyamak değil, 1915’te, resmin yüzyıllardır sürdürdüğü bütün görevlerini bırakıp bunu yapmaya karar vermek. Maleviç bunu yaptıktan sonra sanat bir daha eskisi gibi olmadı; Mondrian’dan Rothko’ya kadar pek çok ressam bu boşluktan yola çıktı.
Maleviç’in Vitebsk’te yollarının kesiştiği Marc Chagall, soyut sanatın diğer öncüleri Wassily Kandinsky ve Piet Mondrian yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
