Atina Okulu (Raffaello): Figürleri, Anlamı ve Nerede Görülür

Atina Okulu, Raffaello‘nun Vatikan’daki Papalık Sarayı’nda, bir odanın duvarına 1509–1511 yılları arasında yaptığı dev bir fresk. Görkemli bir yapının kemerleri altında Antik Yunan’ın büyük düşünürleri bir araya gelmiş: ortada Platon ile Aristoteles yürüyor, çevrelerinde filozoflar, matematikçiler ve gökbilimciler tartışıyor, yazıyor, düşünüyor. Resim, Rönesans’ın antik dünyaya duyduğu hayranlığın belki de en ünlü görüntüsü. Figürlerin bazılarında Raffaello’nun çağdaşları da saklı: Leonardo, Michelangelo, Bramante ve ressamın kendisi. Bu yazıda Atina Okulu’nda neye bakmak gerektiğini, figürlerin kim olduğunu, freskin anlamını ve nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Atina Okulu hakkında kısa bilgi

Sanatçı	Raffaello Sanzio (1483–1520)
Özgün adı	Scuola di Atene (ad sonradan verildi)
Tarih	1509–1511
Teknik	Fresk
Boyut	Yaklaşık 5 × 7,7 metre
Yaptıran	Papa II. Julius
Dönem	Yüksek Rönesans
Nerede	Stanza della Segnatura, Raffaello Odaları, Vatikan Müzeleri

Freskin hikayesi: bir papanın kütüphanesi

1508’de Papa II. Julius, Vatikan’daki özel dairelerinin yeniden boyanmasına karar verdi. Bu iş için Roma’ya çağrılan ressamlardan biri de henüz yirmi beş yaşındaki Raffaello’ydu. Papa, genç ressamın ilk çalışmalarını görünce öteki ressamların işlerini durdurdu ve odaların tamamını ona verdi. Bugün bu odalar Raffaello Odaları (Stanze di Raffaello) olarak biliniyor.

Atina Okulu’nun bulunduğu oda Stanza della Segnatura, büyük olasılıkla Julius’un kütüphanesiydi. Odanın dört duvarı, kütüphanedeki kitapların dört ana konusuna ayrıldı: teoloji, felsefe, şiir ve hukuk. Atina Okulu felsefe duvarı. Karşısındaki duvarda ise teolojiyi anlatan Disputa (Kutsal Ayin Tartışması) freski var. Yani oda, Hristiyan inancı ile antik aklı karşılıklı ve eşit iki duvara yerleştiriyor.

Aynı yıllarda, birkaç oda ötede Michelangelo da Sistine Şapeli‘nin tavanını boyuyordu. Yüksek Rönesans’ın iki büyük eseri, aynı sarayda, aynı papa için, neredeyse aynı anda yapıldı.

Atina Okulu’nda neye bakmalı?

Freskte elliye yakın figür var ve çoğunun kim olduğu kesin değil. Raffaello isimleri yazmadı. Kimlikler yüzyıllar boyunca figürlerin tuttuğu nesnelere, jestlerine ve eski kaynaklara bakılarak çıkarıldı. Aşağıdaki başlıklar, üzerinde en çok uzlaşılan ve en çok konuşulan figürleri gösteriyor.

Neye bakmalı? Platon ve Aristoteles

Freskin tam ortasında, kemerin altından bize doğru yürüyen iki figür var. Soldaki yaşlı, beyaz sakallı Platon. Elinde evrenin yapısını anlatan diyaloğu Timaios var, parmağıyla yukarıyı gösteriyor. Sağdaki Aristoteles ise Etik kitabını tutuyor ve avucunu yere doğru uzatmış. İki jest, iki felsefeyi özetliyor: Platon’a göre gerçek, gözle görülen dünyanın ötesindeki idealarda. Aristoteles ise bilginin gözlemden, bu dünyadan başladığını savunuyor. Platon’un yüzünün Leonardo da Vinci’ye benzetildiği de sık dile getirilen bir yorum.

Neye bakmalı? Herakleitos ve sonradan eklenen figür

Ön planda, basamaklarda tek başına oturan, dirseğini bir mermer bloğa dayayıp yazan adam genellikle Herakleitos olarak tanımlanır. Bu figür freskin ilk tasarımında yoktu. Raffaello’nun hazırlık kartonunda bu yer boş. Figürün kaba çizmeleri, kalın gövdesi ve dalgın duruşu, çevresindeki zarif figürlerden belirgin biçimde ayrılıyor. Çoğu sanat tarihçisi burada Michelangelo’nun bir portresini görür: Raffaello’nun, Sistine tavanının ilk yarısını görünce hem ona hem de onun üslubuna bir saygı olarak bu figürü sonradan eklediği düşünülür.

Neye bakmalı? Pisagor

Sol alt köşede, yere çömelmiş ve büyük bir kitaba yazan figür Pisagor. Önünde bir genç, üzerinde müzik oranlarını gösteren bir şema çizilmiş küçük bir tahta tutuyor. Pisagor’un çevresindekiler omzunun üstünden eğilmiş, yazdıklarını kopyalamaya çalışıyor. Fresk bu köşede matematiği ve müziği, sayıların uyumunu anlatıyor.

Neye bakmalı? Öklid ve Bramante

Sağ alt köşede, pergelle yerdeki bir tahtaya geometrik şekil çizen kel adam Öklid (bazı yorumlara göre Arşimet). Çevresindeki öğrenciler şekli merak ve şaşkınlıkla izliyor. Öklid’in yüzü, Raffaello’nun hemşehrisi ve Aziz Petrus Bazilikası’nın yeni planını çizen mimar Donato Bramante’ye benzetilir. Öklid’in giysisinin yakasında, ressamın imzası sayılan harfler okunuyor. Hemen arkasında, biri dünya küresini (Batlamyus), öbürü gökyüzü küresini (Zerdüşt) tutan iki figür duruyor.

Neye bakmalı? Diyojen

Merdivenlerin ortasında, yarı çıplak halde basamaklara uzanmış, elinde bir kağıt tutan adam Diyojen. Ünlü kinik filozof, dünya malına ve toplumun kurallarına aldırmamasıyla bilinirdi. Raffaello onu herkesin ortasında ama herkesten ayrı, kalabalığa sırtını dönmüş gibi resmetti. Kompozisyonun en rahat, en umursamaz figürü o.

Neye bakmalı? Kalabalıktaki ressam

Sağ kenarda, küreleri tutan figürlerin arkasında, siyah bereli genç bir adam doğrudan bize bakıyor. Freskte izleyiciyle göz göze gelen neredeyse tek figür bu ve genellikle Raffaello’nun kendi portresi kabul edilir. Yanındaki beyazlı figürün ise onun çağdaşı olan bir ressam (Sodoma ya da Perugino) olduğu düşünülür. Raffaello, antik düşünürlerin arasına kendini de sessizce yerleştirmiş.

Neye bakmalı? Mimari ve perspektif

Figürlerin içinde durduğu yapı, beşik tonozlu, kubbeli dev bir salon. Bu mimari, Bramante’nin yeni Aziz Petrus Bazilikası için hazırladığı tasarımlardan esinlenmiş. Duvar nişlerinde iki heykel var: solda lirli Apollon (sanat ve şiir), sağda Athena (bilgelik). Bütün mimari çizgiler, tek bir kaçış noktasında, tam Platon ile Aristoteles’in arasında birleşiyor. Brunelleschi‘nin yüz yıl önce formülleştirdiği doğrusal perspektif burada kusursuz bir biçimde uygulanıyor ve izleyicinin gözünü kendiliğinden resmin merkezine götürüyor.

Karşı duvar: Disputa

Atina Okulu’nu anlamak için odada arkanızı dönüp karşı duvara bakmak gerekiyor. Disputa’da sahne gökyüzüne açılıyor: üst yarıda İsa, Meryem, Vaftizci Yahya, azizler ve peygamberler bulutların üzerinde oturuyor, alt yarıda kilise babaları ve teologlar bir sunağın çevresinde tartışıyor. Atina Okulu’nda insanlar aklın mimarisi içinde, Disputa’da ise inancın göğü altında. İki fresk bilinçli olarak birbirine yanıt veriyor. Rönesans, antik bilgelik ile Hristiyan inancının çatışmadığı, birbirini tamamladığı fikrini bu odada duvara taşıdı.

Atina Okulu ne anlatıyor?

Freskte gerçekte hiç bir araya gelmemiş, farklı yüzyıllarda yaşamış düşünürler aynı mekanda buluşuyor. Bu, tarihi bir sahne değil, bir fikir: insan aklının bütün kolları, felsefe, matematik, astronomi ve geometri, tek bir yapının altında toplanmış. Solda daha çok Platon’un izinden giden, sayılarla ve idealarla ilgilenen düşünürler, sağda ise Aristoteles’in tarafında doğayı gözlemleyen ve ölçen bilginler var.

Raffaello’nun büyük başarısı, bu kadar kalabalık bir sahneyi karmaşaya düşmeden kurması. Figürler küçük gruplar halinde konuşuyor, her grubun kendi hareketi var, ama bütün kompozisyon ortadaki iki filozofa doğru akıyor. Antik düşünürlere kendi çağının sanatçılarının yüzlerini vermesi de Rönesans’ın kendine duyduğu güveni gösteriyor: yeni çağın sanatçıları, antik dünyanın bilgeleriyle aynı yerde durabileceğine inanıyordu.

Atina Okulu nerede görülür?

Atina Okulu, Roma’daki Vatikan Müzeleri’nin içindeki Raffaello Odaları’nda, Stanza della Segnatura’da. Müzelerin ziyaret rotası genellikle Raffaello Odaları’ndan geçip Sistine Şapeli’ne ulaşıyor. Bu yüzden iki eseri aynı ziyarette görmek mümkün. Oda küçük ve çoğu zaman kalabalık, bu nedenle erken saatleri seçmek freske rahat bakmayı kolaylaştırıyor. Güncel saatler ve rezervasyon için Vatikan Müzeleri’nin resmi sitesine bakmanızı öneririm.

Raffaello’nun freskin tamamı için hazırladığı büyük karton ise Milano’daki Ambrosiana’da (Pinacoteca Ambrosiana) korunuyor. Kartonda Herakleitos figürünün olmaması, onun sonradan eklendiğinin en açık kanıtı. Vatikan’a gelmişken Aziz Petrus Bazilikası’nda Michelangelo’nun Pieta‘sını görmeyi de unutmayın.

Freskin ressamı: Raffaello

Raffaello Sanzio 1483’te Urbino’da doğdu. Perugino’nun yanında yetişti, Floransa’da Leonardo da Vinci ve Michelangelo’nun eserlerini inceleyerek üslubunu geliştirdi. Roma’ya geldiğinde yirmi beş yaşındaydı ve kısa sürede papalığın en gözde ressamı oldu. Zarif, dengeli ve sakin kompozisyonları, Yüksek Rönesans’ın ideal güzellik anlayışının ölçüsü sayıldı. 1520’de, yalnızca otuz yedi yaşında Roma’da öldü. Floransa’daki Uffizi Galerisi‘nde de onun eserlerini görebilirsiniz. Hayatını ve öteki eserlerini Raffaello yazımda anlattım.

Sıkça sorulan sorular

Atina Okulu nerede?

Roma’da, Vatikan Müzeleri içindeki Raffaello Odaları’nda, Stanza della Segnatura adlı odanın duvarında.

Atina Okulu’nda kimler var?

Ortada Platon ve Aristoteles var. Sokrates, Pisagor, Herakleitos, Diyojen, Öklid, Batlamyus ve Zerdüşt de genellikle tanımlanan figürler arasında. Kimliklerin çoğu kesin değil, çünkü Raffaello figürlere isim yazmadı.

Atina Okulu’nda Leonardo ve Michelangelo var mı?

Yaygın yoruma göre Platon’un yüzü Leonardo da Vinci’ye, basamaklarda oturan Herakleitos Michelangelo’ya, Öklid ise mimar Bramante’ye benzetiliyor. Sağ kenarda izleyiciye bakan genç adam da Raffaello’nun kendisi kabul ediliyor.

Platon neden yukarıyı, Aristoteles neden aşağıyı gösteriyor?

Platon’un yukarıyı gösteren eli, gerçeğin gözle görülen dünyanın ötesindeki idealarda olduğu düşüncesini anlatıyor. Aristoteles’in yere doğru uzanan avucu ise bilginin gözlemden ve bu dünyadan başladığını savunan felsefesini simgeliyor.

Atina Okulu adını Raffaello mu verdi?

Hayır. Fresk yapıldığında bu adı taşımıyordu. Atina Okulu adı çok sonra, 17. yüzyılda yaygınlaştı.

Özet

Ne?	Antik Yunan düşünürlerini bir araya getiren fresk
Kim, ne zaman?	Raffaello, 1509–1511
Merkezde	Yukarıyı gösteren Platon, yeri gösteren Aristoteles
Saklı portreler	Leonardo (Platon), Michelangelo (Herakleitos), Bramante (Öklid), Raffaello’nun kendisi
Karşı duvarda	Disputa: antik akıl ile Hristiyan inancı karşılıklı
Nerede?	Stanza della Segnatura, Vatikan Müzeleri, Roma

Son söz

Atina Okulu’na her baktığımda başka bir figürde takılıp kalıyorum: bazen basamaklara uzanmış Diyojen’de, bazen tek başına yazan Herakleitos’ta, bazen de kalabalığın içinden bize bakan Raffaello’da. Scrovegni Şapeli‘nde Giotto’nun başlattığı yolun iki yüz yıl sonra nereye vardığını görmek için bundan daha iyi bir örnek düşünemiyorum. Rönesans bilginizi sınamak isterseniz testime de göz atabilirsiniz.