El Greco: Girit’ten Toledo’ya Uzanan Maniyerizmin Ustası
“Resim, gördüğümüzü değil, ruhun gördüğünü göstermelidir.” — El Greco’ya atfedilen söz
El Greco, Girit’te ikona ressamı olarak başlayıp Venedik ve Roma’dan geçerek İspanya’nın Toledo kentinde kendi dilini kuran sanatçı. Uzayan bedenleri, titreşen renkleri ve gerçeküstü ışığıyla hiçbir döneme tam olarak sığmaz.
Çağdaşları onu tuhaf buldu, 19. yüzyıla kadar çoğunlukla unutuldu; sonra modern ressamlar onu yeniden keşfetti. Picasso, Cezanne ve Ekspresyonistler onun resimlerinde kendilerinden bir şey buldu. Bu yazıda önce El Greco’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
El Greco kimdir?
Girit’te bir ikona ressamı
Doménikos Theotokópoulos, 1541’de o dönem Venedik yönetimindeki Girit’te, Kandiye (bugünkü Kandiye/Heraklion) kentinde doğdu. Bizans geleneğinde ikona ressamı olarak yetişti ve yirmili yaşlarında usta unvanı aldı. Altın zeminli, düz ve simgesel ikona resmi, sonraki bütün eserlerinin altında hissedilir.
Venedik ve Roma
1567 dolaylarında Venedik’e gitti; Tiziano ve Tintoretto‘nun renk ve ışık anlayışını burada öğrendi. 1570’te Roma’ya geçti. Michelangelo’nun Son Yargı freski için “iyi bir insandı ama resim yapmayı bilmiyordu” dediği ve freski yeniden boyamayı teklif ettiği anlatılır; bu çıkış, Roma’daki kapıların ona kapanmasına yol açtı.
Toledo
1577’de İspanya’ya, Toledo’ya yerleşti ve ömrünün sonuna kadar orada kaldı. Kral II. Felipe’nin Escorial Sarayı için yaptığı resim beğenilmedi; saray ressamı olma umudu böylece bitti. Ama Toledo’daki kiliseler ve manastırlar ona sürekli iş verdi. Kentin aydın çevresinde saygı gördü, zengin bir kütüphanesi oldu.
İspanyollar onu Yunan anlamına gelen El Greco diye çağırdı; kendisi ise resimlerini ömrü boyunca Yunanca harflerle, doğduğu adı yazarak imzaladı. 7 Nisan 1614’te Toledo’da öldü.
El Greco’nun sanat anlayışı
Neden bu kadar uzun figürler?
El Greco’nun figürleri gerçekçi oranlardan iyice uzaklaşır; bedenler uzar, eller incelir, başlar küçülür. Uzun süre bunun bir göz kusuru olabileceği öne sürüldü; bugün bu görüş kabul görmüyor. Gerçek neden bilinçli bir tercih: maddi dünyanın ağırlığından kurtulmuş, yukarı doğru çekilen bedenler.
Renk ve alevler
Gri, mavi, limon sarısı ve kanlı kırmızılar; hepsi birbirinin üzerine titreyen fırça darbeleriyle sürülür. Kumaşlar ve bulutlar alev gibi kıvrılır. Bu titreşim, izleyicide mistik bir tedirginlik yaratır ve El Greco’yu Maniyerizmin en özgün temsilcisi yapar.
El Greco’nun en önemli 10 eseri
1. Meryem’in Ölümü (yaklaşık 1565–1566)
Nerede: Syros Adası, Ermoupolis
Girit’te, Bizans ikona geleneğinde yapılmış erken eser. 1980’lerde imzası fark edilerek El Greco’ya ait olduğu anlaşıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Altın zemine ve düz biçimlere. Bu resimde sonraki El Greco’yu bulmak zor; ama figürlerin dizilişindeki dikeylik ve simgesel anlatım daha sonraki eserlerinin temelini oluşturacak.
2. Tüccarların Tapınaktan Kovulması (yaklaşık 1570’ler)
Nerede: National Gallery (Londra), Minneapolis ve başka versiyonlar
İsa’nın kamçısıyla tüccarları tapınaktan kovması. El Greco bu konuyu hayatı boyunca birkaç kez resmetti.
Bu eserde neye bakmalı? Sağ alt köşedeki dört portreye. Bazı versiyonlarda Tiziano, Michelangelo ve Giulio Clovio gibi ustaların yüzleri yer alıyor; El Greco kendi soyağacını resmin içine yazıyor. Versiyonları karşılaştırınca üslubunun nasıl serbestleştiğini de görürsünüz.
3. İsa’nın Soyulması (El Espolio) (1577–1579)
Nerede: Toledo Katedrali
Toledo’daki ilk büyük siparişi. Çarmıha gerilmeden önce İsa’nın kırmızı cüppesinin çıkarılması.
Bu eserde neye bakmalı? Kırmızıya. Kalabalığın içindeki tek parlak renk İsa’nın cüppesi; bütün kompozisyon onun etrafında sıkışıyor. Katedral yöneticileri, Meryem’in İsa’dan aşağıda resmedilmesini ve kalabalığın fazlalığını eleştirdi; ödeme konusunda uzun bir anlaşmazlık yaşandı.
4. Kont Orgaz’ın Gömülmesi (1586–1588)
Nerede: Santo Tomé Kilisesi, Toledo
El Greco’nun başyapıtı. Altta kontun cenazesi, üstte cennete yükselen ruhu. Resim, yapıldığı kilisede, tam olarak tasarlandığı yerde duruyor.
Bu eserde neye bakmalı? İki bölge arasındaki geçişe. Alt kısım gerçekçi: Toledolu soyluların portreleri, siyah giysiler, sakin yüzler. Üst kısım ise uzayan, titreşen, bulutlarla dolu bir dünya. İkisini birbirine bağlayan, meleğin taşıdığı küçük ruh figürü. Alt sıradaki çocuk, ressamın oğlu Jorge Manuel.
5. Toledo Manzarası (yaklaşık 1599–1600)
Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York
Batı resminin ilk bağımsız manzaralarından biri. Fırtına altında, yeşilimsi bir ışıkla parlayan Toledo. Eser bugün The Met‘te.
Bu eserde neye bakmalı? Gökyüzüne. Bulutlar neredeyse canlı; şehir ise gerçek konumundan farklı düzenlenmiş, binalar yer değiştirmiş. El Greco bir kenti değil, o kentin ruh halini resmediyor. Modern manzara resminin habercisi sayılıyor.
6. Göğsünde Eli Olan Şövalye (yaklaşık 1580)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
İspanyol portre geleneğinin en tanınan eserlerinden biri. Siyah giysili bir soylu, elini göğsüne koymuş.
Bu eserde neye bakmalı? Ele. Parmaklar tuhaf biçimde uzun ve dizilişi özenli; bir yemin ya da bağlılık işareti olduğu düşünülüyor. Yüzdeki ciddiyet ve kılıcın kabzasındaki ışık, bütün resmi taşıyan iki ayrıntı.
7. Beşinci Mührün Açılışı (1608–1614)
Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York
Vahiy kitabındaki sahne: Aziz Yuhanna kollarını açmış, arkasında çıplak figürler göğe yükseliyor. Son dönem eseri; üst kısmı kayıp.
Bu eserde neye bakmalı? Figürlerin uzunluğuna ve renklere. Bedenler neredeyse alev gibi kıvrılıyor. Picasso bu tabloyu Paris’te görmüş ve Avignonlu Kızlar üzerinde çalışırken ondan etkilenmişti; üç yüz yıl sonra kurulan bu bağ çok çarpıcı.
8. Laokoon (yaklaşık 1610–1614)
Nerede: National Gallery of Art, Washington
El Greco’nun bilinen tek mitolojik konulu eseri. Truva rahibi Laokoon ve oğulları, yılanlar tarafından boğuluyor; arkada Toledo görünüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Arka plana. Truva yerine Toledo var; antik mit, ressamın yaşadığı şehre taşınmış. Bedenler solgun ve uzamış, gökyüzü fırtınalı. Sahne tarih dışı, zamansız bir kabusa dönüşmüş.
9. Aziz Martin ve Dilenci (1597–1599)
Nerede: National Gallery of Art, Washington
Atı üzerindeki Aziz Martin, pelerinini kesip çıplak dilenciye veriyor.
Bu eserde neye bakmalı? Atın beyazlığına ve figürlerin inceliğine. At, yerçekimine meydan okuyan biçimde narin; iki figür de aşırı uzun. El Greco’nun mistik dili, bir yardım sahnesini neredeyse bir görüntüye dönüştürüyor.
10. Aziz Yusuf ve Çocuk İsa (1597–1599)
Nerede: Toledo, San José Şapeli
Toledo’daki bir şapel için yapılan sunak resmi. Aziz Yusuf, çocuk İsa’yı koruyarak yürüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Aziz Yusuf’un boyuna. Figür neredeyse resmin tamamını kaplıyor; arkada küçük Toledo manzarası. Bu tür eserlerde El Greco’nun mimariye ve mekana göre kompozisyon kurma becerisi görülüyor.
El Greco hakkında filmler
El Greco’nun Girit’ten Toledo’ya uzanan hayatı sinemaya da konu oldu. Filmin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını El Greco (2007) filmi yazımda anlattım. Diğer ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne bakabilirsiniz.
El Greco’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Toledo en doğru adres: Santo Tomé Kilisesi’ndeki Kont Orgaz’ın Gömülmesi, katedraldeki El Espolio, Museo del Greco ve Santa Cruz Müzesi. Küçük bir şehirde yürüyerek gezilebilen bir El Greco rotası kurmak mümkün. Madrid’deki Prado de büyük bir koleksiyona sahip.
New York’ta The Met (Toledo Manzarası, Beşinci Mühür), Washington’da National Gallery of Art, Londra’da National Gallery önemli eserlerine ev sahipliği yapıyor. El Greco’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
El Greco hakkında merak edilenler
El Greco’nun gerçek adı nedir?
Doménikos Theotokópoulos. İspanyollar onu “Yunan” anlamına gelen El Greco diye çağırdı ve bu ad kalıcı oldu. Ressam ise eserlerini hayatı boyunca Yunanca harflerle, kendi adını yazarak imzaladı.
Figürleri neden uzun? Göz kusuru muydu?
19. yüzyılda astigmatizm gibi bir görme kusuru olduğu öne sürüldü. Bu açıklama bugün kabul görmüyor; çünkü bir göz kusuru hem modeli hem tuvali aynı şekilde etkiler ve sonuç değişmez. Uzayan figürler bilinçli bir tercih: maddeden kurtulup yükselen bedenler fikrini anlatıyor.
El Greco neden uzun süre unutuldu?
Üslubu kendi döneminde bile aykırı bulundu; 17. ve 18. yüzyıllarda sanat anlayışı gerçekçiliğe yönelince tuhaf ve kusurlu sayıldı. 19. yüzyıl sonunda, özellikle Fransız ve İspanyol sanat çevrelerinde yeniden keşfedildi; modern ressamlar onu bir öncü olarak selamladı.
Picasso’yu nasıl etkiledi?
Picasso, El Greco’nun Beşinci Mührün Açılışı tablosunu Paris’te bir atölyede gördü ve o sıralarda Avignonlu Kızlar üzerinde çalışıyordu. Uzayan bedenler ve mekanın parçalanmış yapısı arasındaki benzerlik sanat tarihçilerince sık sık vurgulanır.
Kısaca El Greco
| Doğum | 1541, Kandiye, Girit (o dönem Venedik yönetiminde) |
| Ölüm | 7 Nisan 1614, Toledo (İspanya) |
| Gerçek adı | Doménikos Theotokópoulos |
| Dönem | Maniyerizm; Erken Barok’a geçiş |
| Yaşadığı şehirler | Girit, Venedik, Roma, Madrid, Toledo |
| Üslup özellikleri | Uzayan figürler, titreşen renkler, mistik ışık |
| En ünlü eseri | Kont Orgaz’ın Gömülmesi (1586–1588) |
| Diğer önemli eserleri | Toledo Manzarası, El Espolio, Laokoon, Göğsünde Eli Olan Şövalye |
| En iyi görüleceği şehir | Toledo |
El Greco’nun resimleri ilk bakışta tuhaf geliyor: her şey uzamış, renkler tuhaf, gökyüzü yanıyor. Ama Toledo’da, Santo Tomé’de Kont Orgaz’ın karşısında durunca o tuhaflık bir anda yerine oturuyor. Dört yüz yıl önce yaşamış bir ressamın modern sanatçılara bu kadar yakın durması da bence sanat tarihinin en güzel sürprizlerinden biri.
El Greco’nun Venedik’te öğrendiği ustalar Tiziano ve Tintoretto, onu yeniden keşfeden Pablo Picasso ve Paul Cezanne yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
