Gian Lorenzo Bernini: Barok Sanatın Hareketi Mermere İşleyen Ustası
“Mermeri balmumu gibi işledi.” — Bernini’nin çağdaşlarının sık tekrarladığı söz
Gian Lorenzo Bernini, Barok sanatın en büyük ustası ve bugün gördüğümüz Roma’nın büyük ölçüde mimarı. Heykel, mimarlık, çeşme tasarımı, sahne düzenlemesi; hepsinde çalıştı ve hepsini birbirine bağladı.
Mermerde ten, saç, gözyaşı ve kumaş yapabilme becerisi çağdaşlarını şaşırttı. Aziz Petrus Meydanı’nın sütunlu kolları, Dört Nehir Çeşmesi ve Azize Teresa’nın Vecdi onun eseri. Bu yazıda önce Bernini’nin hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Gian Lorenzo Bernini kimdir?
Çocuk deha
Gian Lorenzo Bernini, 7 Aralık 1598’de Napoli’de doğdu. Babası Pietro Bernini de heykeltıraştı; aile 1606’da Roma’ya taşındı. Yeteneği o kadar erken belli oldu ki gençliğinde papalar ve kardinaller tarafından fark edildi.
Yirmili yaşlarının başında, Kardinal Scipione Borghese için yaptığı heykel dizisiyle Roma’nın en aranan sanatçısı oldu.
Papalık yılları
Ömrü boyunca sekiz papaya hizmet etti. Aziz Petrus Bazilikası’nın iç düzenlemesi, meydanın tasarımı, çeşmeler, mezar anıtları ve kiliseler; Roma’nın Barok yüzü büyük ölçüde onun elinden çıktı.
Kariyerinde bir de büyük başarısızlık var: Aziz Petrus Bazilikası için tasarladığı çan kulelerinde yapısal sorunlar çıktı ve kuleler yıkılmak zorunda kaldı. Bu dönemde itibarı sarsıldı, ama kısa sürede toparlandı.
Paris yolculuğu
1665’te Fransa Kralı XIV. Louis tarafından Louvre’un yeni cephesini tasarlamak üzere Paris’e çağrıldı. Tasarımı beğenilmedi ve uygulanmadı; geriye kralın olağanüstü bir mermer büstü kaldı.
28 Kasım 1680’de, 81 yaşında Roma’da öldü.
Karanlık bir olay
Bernini’nin hayatındaki en karanlık olay, sevgilisi Costanza Bonarelli ile kardeşi arasındaki ilişkiyi öğrenmesiyle yaşandı. Öfkeyle kardeşine saldırdı ve bir hizmetkarını göndererek Costanza’nın yüzünü kestirdi. Papa onu yalnızca para cezasıyla kurtardı; Costanza ise hapis yattı. Dönemin adalet anlayışını ve sanatçıya tanınan ayrıcalığı gösteren bu olay, bugün eserleri anlatılırken de anılıyor.
Bernini’nin sanat anlayışı
Hareketin tam anı
Bernini figürlerini hep bir eylemin ortasında gösterir: sapan geriliyor, beden dönüşe başlıyor, saç dala dönüşüyor. Rönesans heykelinin dingin duruşu yerine burada donmuş bir hareket vardır. İzleyici sahneye tanıklık ediyormuş gibi hisseder.
Sanatların birleşimi
Heykel, mimari, ışık ve renkli mermer birlikte çalışır. Azize Teresa şapelinde gizli bir pencereden gelen ışık heykelin üzerine düşer, yanlardaki balkonlarda mermerden izleyiciler sahneyi seyreder. Bu yaklaşım, Barok’un izleyiciyi içine alma isteğinin en iyi örneği.
Bernini’nin en önemli 10 eseri
1. Apollon ve Daphne (1622–1625)
Nerede: Galleria Borghese, Roma
Apollon’dan kaçan Daphne’nin defne ağacına dönüştüğü an. Bernini yirmili yaşlarındaydı.
Bu eserde neye bakmalı? Parmak uçlarına. Eller dal, saçlar yaprak, ayaklar kök oluyor; dönüşüm tam ortasında yakalanmış. Mermerin bu kadar ince işlenebilmesi bugün bile şaşırtıcı. Heykelin çevresinde dolaşınca her açıdan başka bir an görüyorsunuz.
2. Proserpina’nın Kaçırılışı (1621–1622)
Nerede: Galleria Borghese, Roma
Yeraltı tanrısı Pluto’nun Proserpina’yı kaçırışı.
Bu eserde neye bakmalı? Elin bastığı yere. Pluto’nun parmakları kadının kalçasına gömülüyor; mermer gerçekten ete dönüşmüş gibi. Bu ayrıntı, Bernini’nin ününü tek başına kuran şeylerden biri.
3. Davut (1623–1624)
Nerede: Galleria Borghese, Roma
Sapanı germiş, dudaklarını sıkmış Davut. Michelangelo‘nun sakin Davut’undan tamamen farklı.
Bu eserde neye bakmalı? Yüz ifadesine. Kaşlar çatık, çene kasılmış; taş her an fırlayacak. Heykelin bir düşmanı var ve o düşman, izleyicinin durduğu yerde. Bernini’nin yüz için kendi yüzünü ayna karşısında incelediği aktarılır.
4. Azize Teresa’nın Vecdi (1647–1652)
Nerede: Santa Maria della Vittoria, Roma
Azize Teresa’nın, bir meleğin altın okuyla yaşadığı mistik deneyimi anlatan heykel grubu.
Şapelin iki yanındaki balkonlarda, mermerden yapılmış aile üyeleri sahneyi izliyor.
Bu eserde neye bakmalı? Işığa. Yukarıdaki gizli pencereden gelen gerçek gün ışığı, bronz ışınların üzerine düşüyor. Azizenin sarkık eli, açık ağzı ve kumaşın çalkantısı; dinsel bir vecdi bu kadar bedensel anlatmak dönemde de tartışma yarattı.
5. Baldacchino (1623–1634)
Nerede: Aziz Petrus Bazilikası, Vatikan
Bazilikanın ana sunağı üzerindeki, yaklaşık 29 metre yüksekliğindeki bronz gölgelik. Burkulmuş sütunlarıyla tanınıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Ölçeğe. Bir binanın içinde, başka bir bina büyüklüğünde eser. Bronzun bir kısmının Pantheon’dan söküldüğü söylenir ve bu, dönemde Roma halkı arasında sert eleştiri konusu olmuştu.
6. Aziz Petrus Meydanı (1656–1667)
Nerede: Vatikan
Bazilikanın önündeki dev oval meydan ve onu kucaklayan dört sıra sütunlu kollar.
Bu eserde neye bakmalı? Sütunların dizilişine. Meydandaki belirli iki noktada durduğunuzda dört sıra sütun tek sıraya iner. Bernini bu düzeni, kilisenin ziyaretçiyi kollarıyla kucaklaması fikriyle açıkladı. Roma’daki en etkileyici mimari deneyimlerden biri.
7. Dört Nehir Çeşmesi (1648–1651)
Nerede: Piazza Navona, Roma
Dört kıtayı temsil eden nehir tanrıları, bir kaya kütlesi ve üzerinde antik bir dikilitaş.
Bu eserde neye bakmalı? Kayanın altındaki boşluğa. Dikilitaş neredeyse havada duruyor gibi; taşıyıcı kütle oyulmuş. Figürlerden birinin elini yüzüne kaldırması, karşıdaki kiliseyi yapan rakip mimar Borromini’ye gönderme olarak anlatılır; hoş bir hikaye, ama tarihler uymuyor.
8. Costanza Bonarelli’nin Büstü (yaklaşık 1636–1638)
Nerede: Museo Nazionale del Bargello, Floransa
Bernini’nin sevgilisinin portresi. Resmi bir sipariş değil, kişisel bir eser.
Bu eserde neye bakmalı? Gömleğin açıklığına ve dağınık saça. Dönemin resmi büstlerindeki mesafeli ciddiyet yok; sahne mahrem ve ani. Heykelin arkasındaki hikaye düşünüldüğünde, bu yakınlık bugün rahatsız edici bir anlam da taşıyor.
9. Kutsanmış Ludovica Albertoni (1671–1674)
Nerede: San Francesco a Ripa, Roma
Ölüm döşeğindeki bir kadının son anı. Bernini’nin geç dönem eseri.
Bu eserde neye bakmalı? Kumaşın kıvrımlarına. Yatak örtüsü neredeyse dalgalanıyor; beden kumaşın içinde kayboluyor. Yine gizli bir pencereden gelen ışık kullanılmış. Yetmişli yaşlarındaki bir sanatçının hala bu kadar cesur olması dikkat çekici.
10. XIV. Louis’nin Büstü (1665)
Nerede: Versailles Sarayı
Paris yolculuğunda yaptığı, kralın mermer portresi. Louvre tasarımı reddedilse de bu büst büyük beğeni topladı.
Bu eserde neye bakmalı? Saç ve kumaşa. Perukanın dalgaları ve pelerinin uçuşu, sabit bir büste hareket katıyor. Kralın bakışı yukarıda, uzakta. Bu büst, Avrupa’daki hükümdar portreciliğinin yeni ölçüsü oldu.
Bernini’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?
Roma başlı başına bir Bernini müzesi. Galleria Borghese (Apollon ve Daphne, Davut, Proserpina) mutlaka görülmeli; giriş sınırlı sayıda ve randevulu olduğu için bilet önceden alınmalı.
Aziz Petrus Bazilikası ve Meydanı, Santa Maria della Vittoria (Azize Teresa), Piazza Navona (Dört Nehir Çeşmesi) ve San Francesco a Ripa ücretsiz görülebilecek duraklar. Floransa’daki Bargello ve Versailles Sarayı da eserlerine sahip. Bernini’nin eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Gian Lorenzo Bernini hakkında merak edilenler
Bernini ile Borromini arasındaki rekabet neydi?
İkisi de Roma’nın en önemli Barok mimarlarıydı ve uzun yıllar rakip oldular. Bernini saray çevresine yakın, gösterişli ve başarılı; Borromini içine kapanık ve deneyseldi. Dört Nehir Çeşmesi’ndeki bir figürün elini yüzüne kaldırmasının Borromini’nin kilisesine gönderme olduğu anlatılır, ama tarihler bu hikayeyi desteklemiyor.
Aziz Petrus Meydanı’ndaki sütun oyunu nedir?
Meydanın zemininde, iki odak noktasını gösteren işaretli taşlar var. Bu noktalardan birinde durduğunuzda, dört sıra halindeki sütunlar tam olarak üst üste gelir ve tek sıra gibi görünür. Bernini bu etkiyi bilinçli olarak hesapladı.
Azize Teresa heykeli neden tartışıldı?
Azizenin yaşadığı mistik deneyim, yüz ifadesi ve beden duruşuyla son derece bedensel biçimde gösterildi. Dönemde de, sonraki yüzyıllarda da bu yorum tartışıldı. Bernini ise azizenin kendi yazdığı metne sadık kaldığını savunuyordu; Teresa deneyimini gerçekten okla delinme benzetmesiyle anlatmıştı.
Bernini’nin çan kuleleri neden yıkıldı?
Aziz Petrus Bazilikası’nın cephesine eklemek üzere tasarladığı kulelerde, zeminin taşıma kapasitesiyle ilgili sorunlar ortaya çıktı ve cephede çatlaklar oluştu. Kuleler 1646’da yıktırıldı. Bu, kariyerinin en büyük başarısızlığı oldu ve bir süre itibarını sarstı.
Kısaca Gian Lorenzo Bernini
| Doğum | 7 Aralık 1598, Napoli |
| Ölüm | 28 Kasım 1680, Roma |
| Alanları | Heykel, mimarlık, çeşme ve sahne tasarımı |
| Dönem | Barok (en büyük temsilcisi) |
| Hizmet ettiği papa sayısı | Sekiz |
| En ünlü eserleri | Azize Teresa’nın Vecdi, Apollon ve Daphne, Aziz Petrus Meydanı |
| Diğer önemli eserleri | Davut, Baldacchino, Dört Nehir Çeşmesi, XIV. Louis büstü |
| Rakibi | Francesco Borromini |
| En iyi görüleceği şehir | Roma |
Bernini’nin heykellerinin çevresinde dolaşmak gerekiyor; her adımda sahne değişiyor. Apollon ve Daphne’de parmakların dala dönüştüğü yeri görünce insan gerçekten inanamıyor. Roma’da sokakta yürürken bile karşınıza çıkıyor: bir çeşme, bir meydan, bir kilise. Hayatındaki karanlık olayı bilerek bakmak ise eserlerin tadını değiştiriyor; ikisini birlikte düşünmek gerekiyor.
Bernini’den önceki büyük heykeltıraş Michelangelo, Barok’un diğer ustaları Caravaggio ve Rubens, modern heykelin kurucusu Auguste Rodin yazılarıma, diğer sanatçılar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
