Peter Paul Rubens: Barok Sanatın Güç ve Hareket Ustası

“Yeteneğim öyle bir düzeyde ki, hiçbir iş beni boyutu ya da konusunun çeşitliliğiyle korkutmadı.” — Peter Paul Rubens, 1621 tarihli mektubundan

Peter Paul Rubens, Kuzey Avrupa Barok resminin en büyük ustası. Kıvrılan bedenler, dönen kompozisyonlar, parlak kumaşlar ve sıcak ten renkleriyle hareketi ve gücü resme taşıdı.

Aynı zamanda yedi dil bilen bir diplomat, büyük bir atölyenin yöneticisi ve Avrupa’nın en zengin sanatçılarından biriydi. Bu yazıda önce Rubens’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Peter Paul Rubens kimdir?

Sürgünde doğan çocuk

Peter Paul Rubens, 28 Haziran 1577’de Almanya’nın Siegen kentinde doğdu; ailesi din savaşları yüzünden Antwerp’ten ayrılmak zorunda kalmıştı. Babasının ölümünden sonra aile Antwerp’e döndü. Rubens iyi bir eğitim aldı, Latince öğrendi ve bir süre bir kontesin yanında saray hizmetinde bulundu; bu deneyim ileride diplomat olarak işine yarayacaktı.

İtalya yılları

1600–1608 arasında İtalya’da kaldı. Mantova Dükü’nün hizmetinde çalıştı, Roma’da antik heykelleri ve Michelangelo’yu inceledi, Venedik’te Tiziano’nun renklerini kopyaladı. Bir diplomatik görevle İspanya’ya gitti. Bu sekiz yıl, onun üslubunun temelini oluşturdu: İtalyan kompozisyonu ile Kuzey resminin ayrıntı sevgisinin birleşimi.

Antwerp’te büyük atölye

1608’de annesinin ölümü üzerine Antwerp’e döndü ve bir daha ayrılmadı. Arşidük Albert ve Arşidüşes Isabella’nın saray ressamı oldu, 1609’da Isabella Brant ile evlendi. Kısa sürede Avrupa’nın en çok iş alan ressamına dönüştü ve büyük bir atölye kurdu. Anthony van Dyck de bu atölyede çalışan genç ustalardan biriydi.

Diplomat Rubens

1620’lerde İspanya ile İngiltere arasında barış görüşmelerinde görev aldı; iki ülke arasında mekik dokudu. Hem İngiltere Kralı I. Charles hem de İspanya Kralı IV. Felipe tarafından şövalye ilan edildi. Madrid’de bulunduğu sırada genç {L(‘velazquez’,’Velazquez’)} ile tanıştı ve onu İtalya’ya gitmeye teşvik etti.

Son yılları

İlk eşi Isabella 1626’da öldü. 1630’da, 53 yaşındayken 16 yaşındaki Hélène Fourment ile evlendi; Hélène son on yılın resimlerinde sık sık karşımıza çıkar. Bu dönemde Antwerp yakınlarındaki Het Steen şatosuna çekildi ve manzara resimlerine yöneldi. 30 Mayıs 1640’ta, 62 yaşında gut hastalığının yol açtığı kalp yetmezliğinden öldü.

Rubens’in sanat anlayışı

Hareket ve diyagonal

Rubens’in kompozisyonları neredeyse hiç durağan değildir. Figürler çapraz eksenler üzerinde kıvrılır, kumaşlar uçar, atlar şaha kalkar. Bakış resmin içinde bir girdap gibi döner. Barok sanatın izleyiciyi duygusal olarak sarsma amacı, en açık onun tuvallerinde görülür.

Atölye düzeni

Rubens’in atölyesi bir fabrika gibi çalışıyordu. O eskizi yapar, uzman ressamlar hayvanları, manzarayı ya da kumaşları boyar, son dokunuşları yine Rubens yapardı. Fiyat, kendi elinden çıkan bölümün oranına göre belirlenirdi. Bu sistem sayesinde binlerce eser üretildi; aynı sistem, hangi tablonun ne kadar “Rubens” olduğu tartışmasını da beraberinde getirdi.

Peter Paul Rubens’in en önemli 10 eseri

1. Haçın Yükseltilmesi (1610–1611)

Nerede: Antwerp Katedrali

İtalya dönüşü yaptığı ilk büyük sipariş. Üç panelden oluşan sunak resminde işçiler, İsa’nın çarmıhını kaldırmaya çalışıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kasların gerginliğine. Bütün kompozisyon soldan sağa yükselen bir çapraz eksen üzerinde. Michelangelo’nun bedenleri ile Caravaggio’nun ışığı burada birleşiyor. Antwerp Katedrali’nde, yapıldığı yerde durması eseri ayrıca değerli kılıyor.

2. Haçtan İndiriliş (1612–1614)

Nerede: Antwerp Katedrali

Önceki eserin karşısındaki sunak resmi. İsa’nın bedeni çarmıhtan indirilirken, dokuz figür onu tutmaya çalışıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Beyaz kefene. Bütün ışık ve hareket bu beyaz kumaşın üzerinde toplanıyor; bedenler onun çevresinde bir çapraz oluşturuyor. Bir öncekinin sert enerjisine karşılık burada sessiz bir ağırlık var.

3. Leukippos’un Kızlarının Kaçırılışı (yaklaşık 1618)

Nerede: Alte Pinakothek, Münih

Mitolojik bir kaçırma sahnesi: iki kardeş, iki kadını atlarına alıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyonun dönüşüne. Dört insan ve iki at, neredeyse bir çember oluşturuyor; hiçbir figür dik durmuyor. Rubens için mitoloji, insan bedeninin hareketini sınırsız çalışabileceği bir alandı.

4. Samson ve Delilah (yaklaşık 1609–1610)

Nerede: National Gallery, Londra

Delilah’ın dizinde uyuyan Samson’un saçları kesilirken. Son yıllarda tablonun gerçekten Rubens’in elinden çıkıp çıkmadığı bilimsel yöntemlerle yeniden tartışılmaya başlandı.

Bu eserde neye bakmalı? Mum ışığına ve gölgelere. Sahne tek bir mumla aydınlanıyor; kapıda bekleyen askerler karanlıkta. Delilah’ın yüzünde zafer değil, tereddüt var.

5. Marie de’ Medici serisi (1622–1625)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Fransa Kraliçesi Marie de’ Medici’nin hayatını anlatan yirmi dört büyük tablodan oluşan dizi. Rubens’in en kapsamlı işi.

Bu eserde neye bakmalı? Gerçek ile alegorinin karışmasına. Kraliçenin doğumunda tanrılar hazır, evliliğinde denizkızları eşlik ediyor. Sıradan bir hayat hikayesi, mitolojik bir destana dönüştürülmüş. Louvre’da tek bir salonu baştan sona kaplıyorlar.

6. Kürklü Kadın (Het Pelsken) (yaklaşık 1636–1638)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

Rubens’in ikinci eşi Hélène Fourment’in, üzerine yalnızca bir kürk almış halde resmedildiği portre. Ressam bu tabloyu satmadı; vasiyetinde ayrıca andı.

Bu eserde neye bakmalı? Resmin mahremiyetine. Bu bir sipariş değil, kişisel bir eser. Ten renkleri, kürkün yumuşaklığı ve bedenin duruşu, Rubens’in ün kazandığı “Rubens kadını” tipinin en bilinen örneği.

7. Aşk Bahçesi (yaklaşık 1633)

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Bir bahçede oturan, flört eden ve müzik yapan zarif çiftler. Rubens’in ikinci evliliğinin mutluluğunu yansıttığı düşünülür.

Bu eserde neye bakmalı? Küçük aşk tanrılarına. Çiftlerin çevresinde uçuşan figürler onları birbirine doğru itiyor. Resim bir hikaye anlatmıyor; bir ruh halini gösteriyor. Watteau’nun bir yüzyıl sonra geliştireceği tür burada doğuyor.

8. Savaşın Dehşeti (1637–1638)

Nerede: Palazzo Pitti, Floransa

Savaş tanrısı Mars’ın, Venüs’ün tutmaya çalışmasına rağmen ilerlemesi; altında ezilen kitaplar, enstrümanlar ve bir anne.

Bu eserde neye bakmalı? Yere düşen nesnelere. Kitap ve çizimler savaşta yok olan sanatı, kırılan enstrüman uyumu temsil ediyor. Rubens bu tabloyu, Avrupa’yı otuz yıldır süren savaş üzerine kişisel bir çığlık olarak tanımlamıştı.

9. Het Steen Manzarası (yaklaşık 1636)

Nerede: National Gallery, Londra

Rubens’in son yıllarında satın aldığı şatonun çevresindeki kırsal manzara. Sipariş üzerine değil, kendisi için yapıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Sabah ışığına. Uzak tepelere doğru yayılan geniş bir alan, çalışan köylüler, bir avcı. Rubens’in büyük dinsel ve mitolojik sahnelerinden sonra bu sakinlik şaşırtıcı. İngiliz manzara ressamlarını, özellikle Constable’ı derinden etkiledi.

10. Paris’in Yargısı (yaklaşık 1636–1638)

Nerede: National Gallery, Londra

Üç tanrıçanın güzellik yarışması. Rubens bu konuyu birkaç kez çalıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Üç bedenin farklı açılardan gösterilmesine. Aynı sahnede önden, yandan ve arkadan üç figür var; neredeyse bir anatomi gösterisi. İspanya Kralı bu tablodaki çıplaklıktan rahatsız olmuş, ama resmi yine de almış.

Rubens’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Antwerp, Rubens için en doğru şehir. Antwerp Katedrali‘ndeki iki büyük sunak resmi yerinde duruyor; ressamın yaşadığı ve çalıştığı ev Rubenshuis olarak ziyarete açık (restorasyon nedeniyle ziyaret koşulları değişebiliyor, resmi siteden kontrol etmekte fayda var).

Madrid’deki Prado dünyanın en büyük Rubens koleksiyonuna sahip. Paris’te Louvre (Marie de’ Medici salonu), Viyana’da Kunsthistorisches Museum, Münih’te Alte Pinakothek ve Londra’da National Gallery diğer önemli adresler. Rubens’in eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.

Peter Paul Rubens hakkında merak edilenler

“Rubens kadını” ne demek?

Rubens’in resimlerindeki dolgun, yumuşak hatlı kadın bedeni tipini anlatmak için kullanılan ifade. Dönemin güzellik anlayışında sağlık ve bolluk göstergesi sayılan bu beden, bugün çoğu zaman modern güzellik kalıplarına karşı bir örnek olarak anılıyor.

Rubens gerçekten binlerce eser mi yaptı?

Atölyesinden çıkan eser sayısı çok yüksek, ancak bunların hepsi onun elinden çıkmadı. Rubens eskizi hazırlar, uzman ressamlar belirli bölümleri boyar, son dokunuşları o yapardı. Müşteriler fiyatı, ressamın kendi elinin ne kadar değdiğine göre öderdi.

Rubens diplomat mıydı?

Evet. Birkaç dil biliyordu ve 1620’lerde İspanya ile İngiltere arasındaki barış görüşmelerinde aracılık yaptı. Her iki ülkenin kralı tarafından şövalye ilan edildi. Sanat siparişleri ve diplomasi çoğu zaman iç içe yürüdü.

Samson ve Delilah tablosu neden tartışılıyor?

Londra’daki National Gallery’de bulunan eserin gerçekten Rubens’e ait olup olmadığı, son yıllarda yapılan teknik incelemeler sonucunda tartışmaya açıldı. Müze eserin Rubens’e ait olduğu görüşünü koruyor; tartışma sürüyor. Bu, atölye üretiminin yarattığı zorlukların iyi bir örneği.

Kısaca Peter Paul Rubens

Doğum	28 Haziran 1577, Siegen (Almanya)
Ölüm	30 Mayıs 1640, Antwerp (Belçika)
Dönem	Barok, Flaman okulu
İtalya yılları	1600–1608
Eşleri	Isabella Brant, Hélène Fourment
Atölyesinden yetişen ressam	Anthony van Dyck
Diğer görevi	Diplomat; İngiltere ve İspanya tarafından şövalye ilan edildi
En ünlü eserleri	Haçtan İndiriliş (1612–1614), Marie de’ Medici serisi
Diğer önemli eserleri	Leukippos’un Kızlarının Kaçırılışı, Kürklü Kadın, Aşk Bahçesi, Het Steen Manzarası
En büyük koleksiyon	Museo del Prado, Madrid

Rubens’in resimlerinin önünde durunca insanın gözü hiçbir yerde durmuyor; her şey dönüyor, kıvrılıyor, yukarı çıkıyor. Bu enerjiyi altmış yıl boyunca sürdüren, üstelik bunu yaparken diplomasi de yapan bir adamın gününün kaç saat olduğunu merak ediyorum. Son yıllarındaki manzaralar ise bütün o gürültüden sonra beklenmedik bir dinginlik sunuyor.

Rubens’in atölyesinden yetişen Anthony van Dyck, tanıştığı Diego Velazquez ve aynı dönemin diğer ustası Rembrandt yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.