Ayçiçekleri (Van Gogh): Gauguin’i Beklerken Boyanan Tablolar

Ayçiçekleri, Vincent van Gogh denince çoğumuzun aklına gelen ilk tablo. Aslında tek bir tablo değil. Van Gogh ayçiçeklerini önce Paris’te masaya yatırılmış kesik çiçekler olarak, sonra Arles’da bir vazonun içinde resmetti. Bugün “Ayçiçekleri” dendiğinde kastedilen, 1888 yazında Güney Fransa’daki Sarı Ev’de, arkadaşı Paul Gauguin’in gelişini beklerken boyadığı vazolu ayçiçekleri.

Ayçiçekleri’ni ilk gördüğümde Van Gogh’un sarı renge karşı özel bir hassasiyeti olduğunu düşünmüştüm. Aynı çiçekleri ısrarla, tekrar tekrar resmetmesini de bir göz ya da sinir rahatsızlığına bağlamıştım. Sonra okudukça bu tabloları bir dostunu, Gauguin’i karşılamak için yaptığını öğrendim. Güneşe dönen ayçiçeği eskiden bağlılığın simgesiydi; sarı bir evde bir dostun gelişini beklerken boyanan bu çiçekler bana artık bir hastalığı değil, bir dostluğu anlatıyor.

Bu yazıda serinin nasıl doğduğunu, tabloda nelere bakmak gerektiğini, Van Gogh’un neden aynı tabloyu birkaç kez yeniden boyadığını ve hangi Ayçiçekleri’nin bugün hangi müzede olduğunu anlatıyorum.

Ayçiçekleri hakkında kısa bilgi

Paris’teki ilk ayçiçekleri

Van Gogh 1886’da Paris’e, kardeşi Theo’nun yanına taşındı. Burada izlenimcilerle tanıştı, paleti Patates Yiyenler’in koyu tonlarından kurtulup aydınlandı. 1887 yazının sonunda dört küçük tablo yaptı: masaya yatırılmış, kesilmiş, kurumaya yüz tutmuş ayçiçekleri. Çiçekler çok yakından, neredeyse bir portre gibi görülüyor.

Bu tabloların ikisini Paul Gauguin aldı ve karşılığında Van Gogh’a kendi resimlerinden birini verdi. Yani ayçiçekleri daha en başından iki ressamın dostluğuna bağlanmıştı.

Arles’da Gauguin’i beklerken

Van Gogh Şubat 1888’de Paris’in kalabalığından kaçıp Güney Fransa’daki Arles’a yerleşti. Sarı boyalı küçük bir ev kiraladı ve burada ressamların birlikte çalışacağı bir “Güney Atölyesi” kurmayı hayal etti. Davet ettiği ilk ve tek ressam Gauguin oldu.

Gauguin’in gelişini beklerken, Ağustos 1888’de, onun kalacağı odayı süslemek için ayçiçeklerini resmetmeye başladı. Theo’ya yazdığı mektupta, ayçiçeklerini Marsilyalı birinin balık çorbası yerken duyduğu iştahla boyadığını anlatıyordu. Çiçekler çabuk soluyordu, bu yüzden her sabah gün doğarken işe başlıyor ve hızlı çalışıyordu. Birkaç gün içinde vazoda ayçiçeklerini gösteren dört tablo çıktı: üç, altı, on iki ve on beş çiçekli.

Van Gogh en çok on iki ve on beş çiçekli tabloları beğendi. Gauguin Ekim 1888’de geldiğinde bu iki tablo onun odasının duvarında asılıydı.

Ayçiçekleri’nde neye bakmalı?

Ayçiçekleri ilk bakışta sade bir natürmort gibi görünür: bir masa, bir vazo, bir demet çiçek. Yakından bakınca Van Gogh’un bu sadeliği nasıl cesur bir denemeye dönüştürdüğü anlaşılıyor.

Neye bakmalı? Sarının üstünde sarı

Londra’daki tabloda zemin sarı, masa sarı, vazo sarı, çiçekler sarı. Van Gogh neredeyse yalnızca tek bir rengin tonlarıyla resim yapmayı denedi. O yıllarda yeni çıkan krom sarısı boyalar ona çok parlak, çok çeşitli sarılar kullanma imkanı veriyordu. Nesneleri birbirinden ayıran şey renk değil, ince konturlar ve fırça darbelerinin yönü.

Neye bakmalı? Çiçeğin bütün evreleri

Vazodaki çiçeklerin hepsi aynı durumda değil. Bazıları taze ve açık, bazıları taç yapraklarını dökmüş, bazılarının yalnızca tohumlu göbeği kalmış. Birçok yorumcu bunu hayatın akışı, açmak ve solmak olarak okur. Van Gogh’un kendisi böyle bir açıklama yazmadı, ama çiçekleri solarken resmetmeyi bilerek seçtiği açık.

Neye bakmalı? Kalın boya

Ayçiçeklerinin göbeklerine yakından bakınca boyanın kalın katmanlar halinde, adeta kabartma gibi sürüldüğü görülür. Van Gogh tohumları tek tek fırça darbeleriyle yapmış. Bu yüzden tablo fotoğrafta düz görünse de müzede neredeyse üç boyutlu duruyor.

Neye bakmalı? Vazodaki imza

Londra’daki tabloda Van Gogh imzasını köşeye değil, vazonun üstüne, mavi harflerle attı: “Vincent”. İmza sanki vazonun bir parçası, üstüne yazılmış bir süs gibi duruyor.

Kopya değil, tekrar: Ocak 1889

Gauguin ile birlikte geçen iki ay gergin geçti. Aralık 1888’de, bir tartışmanın ardından Van Gogh kendi kulağını kesti. Gauguin hemen Paris’e döndü, Van Gogh hastaneye kaldırıldı.

Ocak 1889’da hastaneden çıkınca yaptığı ilk işlerden biri, en sevdiği iki Ayçiçekleri’ni yeniden boyamak oldu. Üç tekrar yaptı: ikisi on beş, biri on iki çiçekli. Bunlar kopya değil, aynı tablonun biraz farklı renklerle yeniden düşünülmüş halleri. Gauguin de odasındaki ayçiçeklerinden birini istemişti. Van Gogh o günlerde Theo’ya yazdığı mektupta, nasıl bazı ressamların adı belli çiçeklerle anılıyorsa, ayçiçeğinin de bir bakıma kendisine ait olduğunu söylüyordu.

Van Gogh’un bir planı daha vardı: bir kadın portresi olan La Berceuse’ü ortaya, iki Ayçiçekleri’ni de iki yanına koyarak üç parçalı bir bütün oluşturmak. Bu düzeni bir mektubunda küçük bir çizimle gösterdi, ama tablolar hiçbir zaman bu şekilde bir arada sergilenmedi.

Ayçiçekleri ne anlatıyor?

Van Gogh için sarı, Güney Fransa’nın güneşi ve umuduydu. Ayçiçekleri de Gauguin’e hazırlanmış bir hoş geldin, birlikte kurulacak atölyenin neşeli bir başlangıcıydı. Eski resim geleneğinde güneşe dönen ayçiçeği bağlılığın simgesi sayılırdı. Van Gogh’un bu anlamı bilip bilmediğini bilmiyoruz, ama dostluk için yapılmış bir tabloda iyi oturduğu kesin.

Gauguin de Arles’da arkadaşını ayçiçeklerini boyarken resmetti. Gauguin’in yıllar sonra yazdığına göre Van Gogh bu portreye bakıp kendisi olduğunu ama delirmiş hali olduğunu söylemişti. Bu sözü yalnızca Gauguin’in anlatımından biliyoruz.

Ayçiçekleri Van Gogh’un ölümünde de yanındaydı. Arkadaşı ressam Emile Bernard’ın anlattığına göre, 1890’da Auvers’deki cenazesinde tabutun çevresi ayçiçekleri ve sarı çiçeklerle doluydu.

Ayçiçekleri nerede görülür?

Vazolu Ayçiçekleri’nin beş hali bugün beş farklı şehirdeki müzelerde. Altı çiçekli tablo 1945’te Japonya’da, bir hava saldırısında yandı; üç çiçekli tablo ise özel bir koleksiyonda.

• National Gallery, Londra: Ağustos 1888’de yapılan on beş çiçekli tablo. Van Gogh’un Gauguin’in odasına astığı iki tablodan biri ve serinin en bilinen hali.
• Van Gogh Müzesi, Amsterdam: Ocak 1889’da yapılan tekrar. Müze, tablonun boyaları çok hassas olduğu için 2016’da artık ödünç verilmeyeceğini açıkladı; görmek için Amsterdam’a gitmek gerekiyor.
• Neue Pinakothek, Münih: Ağustos 1888’de yapılan on iki çiçekli tablo. Müze binası uzun süredir tadilatta; gitmeden önce tablonun hangi binada sergilendiğine bakmanızı öneririm.
• Philadelphia Sanat Müzesi: Ocak 1889’da yapılan on iki çiçekli tekrar.
• Sompo Sanat Müzesi, Tokyo: Ocak 1889’da yapılan on beş çiçekli tekrar. 1987’de Londra’daki bir açık artırmada o güne kadar bir tabloya ödenen en yüksek fiyatla satın alındı.
• Metropolitan Müzesi, New York: Paris döneminin kesik ayçiçeklerinden biri.

Serinin ressamı Vincent van Gogh

Vincent van Gogh 1853’te Hollanda’da doğdu ve ressam olmaya yirmili yaşlarının sonunda karar verdi. On yıllık kısa sanat hayatında yaklaşık 850 tablo yaptı, ama yaşarken neredeyse hiç tanınmadı. Ayçiçekleri, onun Arles’da geçirdiği ve en parlak renklerini bulduğu dönemin simgesi oldu. Hayatını ve öteki eserlerini Van Gogh yazımda anlattım; aynı dönemin bir başka ünlü tablosu için Yıldızlı Gece yazısına da bakabilirsiniz.

Van Gogh hakkında filmler

Van Gogh’un Arles yıllarını ve Gauguin ile dostluğunu sinemada izlemek isterseniz Willem Dafoe’nun oynadığı Sonsuzluğun Kapısında filmini öneririm. Yağlıboya karelerle yapılan Loving Vincent ise Van Gogh’un tablolarını canlandırıyor. Bütün Van Gogh filmlerini Van Gogh filmleri yazımda bir araya getirdim.

Sık sorulan sorular

Özet