Patates Yiyenler: Van Gogh’un İlk Büyük Tablosu Neden Bu Kadar Karanlık?

Patates Yiyenler, Vincent van Gogh’un ressam olarak ortaya koyduğu ilk büyük tablo. Van Gogh denince aklımıza gelen parlak sarılar, mavi gökyüzleri burada yok. Loş bir gaz lambasının altında, kemikli yüzleri ve iri elleriyle akşam yemeğinde patates yiyen beş köylü var. Van Gogh bu tabloyu 1885’te Hollanda’nın küçük bir köyünde yaptı ve yıllar sonra bile en iyi işi olarak gördü.

Patates Yiyenler’e bakınca Van Gogh’un yoksul bir aileden geldiğini düşünmüştüm. Sonra araştırdığımda babasının papaz, amcalarının sanat taciri olduğu, dönemine göre hali vakti yerinde bir aileden geldiğini öğrendim. Evet, hayatının bazı dönemlerinde yoksulluk çekti; ama bu köylü ailelerini bilinçli olarak, onlara duyduğu saygıyla resmediyordu. Bugün onu Ayçiçekleri’nin ressamı olarak tanıyoruz, ama o parlak renklerin arkasında lamba ışığında patates yiyen bu beş insanın sofrası var.

Bu yazıda Patates Yiyenler’in nasıl doğduğunu, neden bu kadar karanlık olduğunu, tabloda nelere bakmak gerektiğini ve bugün nerede görülebileceğini anlatıyorum.

Patates Yiyenler hakkında kısa bilgi

Nuenen: köylülerin ressamı olmak

Van Gogh 1883’ün sonunda, papaz olan babasının görev yaptığı Nuenen köyüne, ailesinin yanına döndü. Otuz yaşındaydı ve ressam olmaya karar vereli yalnızca birkaç yıl olmuştu. Köyde dokumacıları tezgahlarının başında, köylüleri tarlada çizdi. Örnek aldığı ressam, Fransız köylülerini resmeden Jean-François Millet idi.

1884–1885 kışında onlarca köylü portresi yaptı. Amacı, büyük bir tabloya geçmeden önce yüzleri, elleri, başlıkları ve lamba ışığını iyice öğrenmekti. Bu portrelerde en sık poz veren isimlerden biri, De Groot ailesinden Gordina de Groot’du.

Mart 1885’te babası aniden öldü. Van Gogh birkaç hafta sonra, Nisan ayında, köylü resimlerinin doruk noktası olacak tabloya başladı.

Tablonun hikayesi

Van Gogh akşamları De Groot ailesinin küçük evine gidip lamba ışığında yemek yiyen aileyi izledi, eskizler çizdi. Asıl tabloyu ise atölyesinde, bu çizimlerden ve hafızasından yararlanarak boyadı. Bitirdiğinde tabloyu Paris’teki kardeşi Theo’ya gönderdi. Satılabileceğini, en azından ona ressam olarak bir ad kazandıracağını umuyordu.

Tabloyu daha fazla kişiye göstermek için bir de taşbaskı hazırladı. Baskı tekniği yüzünden bu versiyonda sahne ayna görüntüsü gibi ters çıktı.

Tepkiler sert oldu. Van Gogh’un yakın arkadaşı ressam Anthon van Rappard, baskıyı gördükten sonra ona figürlerin duruşunu, ellerini ve yüzlerini acımasızca eleştiren bir mektup yazdı. Van Gogh çok kırıldı ve iki ressamın yıllara dayanan dostluğu bu mektupla bitti.

Köyde de işler karıştı. Eylül 1885’te Gordina de Groot hamile kaldı ve köyde dedikodu Van Gogh’a çıktı. Van Gogh suçlamayı reddetti, ama köyün papazı cemaatine onun için poz vermeyi yasakladı. Van Gogh kısa süre sonra Nuenen’den ayrıldı ve bir daha Hollanda’ya dönmedi.

Patates Yiyenler’de neye bakmalı?

Tablo ilk bakışta karanlık ve kasvetli görünür. Biraz bakınca Van Gogh’un her ayrıntıyı bilerek seçtiği anlaşılıyor.

Neye bakmalı? Tek bir lamba

Odadaki tek ışık kaynağı masanın üstündeki gaz lambası. Işık yüzlerin elmacık kemiklerine, burunlara, ellerin boğumlarına vuruyor, gerisi karanlıkta kalıyor. Bu yüzden figürler sanki karanlığın içinden çıkıyormuş gibi duruyor.

Neye bakmalı? Eller

Tablonun asıl konusu eller. Van Gogh Theo’ya yazdığı mektupta, bu insanların tabaktaki patatese uzanan ellerle toprağı kazdıklarını göstermek istediğini anlattı. Ona göre tablo el emeğinden ve dürüstçe kazanılmış bir yemekten söz ediyordu. Bu yüzden eller iri, kemikli, neredeyse abartılı.

Neye bakmalı? Patates renginde yüzler

Yüzler bilerek güzelleştirilmemiş. Van Gogh aynı mektuplarda, köylüleri tozlu ve kabuğu soyulmamış bir patatesin rengiyle boyadığını yazdı. Yani tabloyu karanlık yapan şey beceriksizlik değil, bilinçli bir seçim.

Neye bakmalı? Sırtı dönük kız

Ön planda bize sırtını dönmüş küçük bir kız var. Lamba ışığı onun arkasından geldiği için yalnızca bir siluet olarak görünüyor. Bu siluet, bizi masanın etrafındaki çembere bağlıyor; sanki biz de o sofradayız.

Neye bakmalı? Duvardaki ayrıntılar

Arka duvarda küçük bir saat ve dini bir resim asılı. Sağdaki kadın fincanlara sıcak içecek dolduruyor. Sade bir odada, günün sonunda paylaşılan tek sıcak şey bu yemek.

Patates Yiyenler ne anlatıyor?

Van Gogh köylü hayatını romantikleştirmek istemedi. Dönemin pek çok ressamı köylüleri temiz ve neşeli gösterirken o, yorgun ve yoksul ama onurlu insanlar resmetti. Tablo onun köylülere duyduğu saygının ifadesi. O dönem pek çok kişi tabloyu kaba ve beceriksiz buldu, ama Van Gogh fikrini değiştirmedi. 1887’de, Paris’teyken kız kardeşine yazdığı mektupta, Nuenen’de yaptığı Patates Yiyenler’in hala en iyi işi olduğunu söyledi.

Patates Yiyenler, Van Gogh’un sonraki eserleriyle karşılaştırılınca daha da ilginç hale geliyor. Birkaç yıl sonra Paris’te izlenimcileri tanıyacak, Arles’da Ayçiçekleri’nin parlak sarılarına geçecekti. Ama köylülere ve sıradan insanlara duyduğu sevgi hiç değişmedi.

Patates Yiyenler nerede görülür?

• Van Gogh Müzesi, Amsterdam: Tablonun kendisi. Müzenin kalıcı koleksiyonunda, Van Gogh’un Hollanda yıllarına ayrılan bölümde sergileniyor.
• Kröller-Müller Müzesi, Otterlo: Van Gogh’un büyük tablodan önce yaptığı daha küçük bir çeşitleme. Müze, Hollanda’da Van Gogh koleksiyonu en zengin ikinci müze.
• Taşbaskı: Baskının kopyaları Amsterdam’daki Van Gogh Müzesi başta olmak üzere birkaç müzenin koleksiyonunda.

Amsterdam’a gidiyorsanız Van Gogh Müzesi’nde önce Patates Yiyenler’i, sonra Arles’da yapılan tabloları görmenizi öneririm. Karanlıktan renge geçişi bu sırayla izlemek çok etkileyici.

Tablonun ressamı Vincent van Gogh

Vincent van Gogh 1853’te Hollanda’da doğdu, 1890’da Fransa’da öldü. Ressamlığa geç başladı ve yaşarken neredeyse hiç tanınmadı. Patates Yiyenler, onun Hollanda’daki karanlık döneminin en önemli eseri. Hayatının tamamını Van Gogh yazımda anlattım.

Van Gogh hakkında filmler

Van Gogh’un hayatını kendi mektuplarından dinlemek isterseniz Van Gogh: Painted with Words belgeselini öneririm. Kirk Douglas’ın oynadığı Lust for Life ise Nuenen yıllarından ölümüne kadar bütün hayatını anlatıyor. Bütün filmleri Van Gogh filmleri yazımda bir araya getirdim.

Sık sorulan sorular

Özet