Scrovegni Şapeli (Giotto): Freskleri, Hikayesi ve Nerede Görülür

Scrovegni Şapeli, İtalya’nın Padova kentinde, dışarıdan bakınca sade bir tuğla yapı. İçeri girince ise duvarların ve tavanın tamamı Giotto‘nun 14. yüzyılın başında yaptığı fresklerle kaplı. Meryem’in ailesinden başlayıp İsa’nın çarmıha gerilmesine ve Son Yargı’ya uzanan bu hikaye, sanat tarihinde çoğu zaman Rönesans’ın ilk adımı olarak anılır. Giotto burada ilk kez figürlere ağırlık, hacim ve gerçek duygular verdi: insanlar ağlıyor, kucaklaşıyor, öfkeleniyor. Bu yazıda Scrovegni Şapeli’nin hikayesini, fresklerde neye bakmak gerektiğini, eserin neden bu kadar önemli olduğunu ve şapeli nasıl ziyaret edebileceğinizi anlatıyorum.

Scrovegni Şapeli hakkında kısa bilgi

Sanatçı	Giotto di Bondone (yaklaşık 1267–1337)
Özgün adı	Cappella degli Scrovegni (Arena Şapeli olarak da bilinir)
Tarih	Freskler yaklaşık 1303–1305; şapel 1305’te kutsandı
Teknik	Fresk (yaş sıva üzerine boya)
Yaptıran	Padovalı zengin tüccar Enrico Scrovegni
Konu	Meryem ile anne ve babasının hayatı, İsa’nın hayatı ve çilesi, Son Yargı
Dönem	Gotik’ten Rönesans’a geçiş
Nerede	Padova, İtalya (Eremitani Müzeleri’nin yanında)

Şapelin hikayesi: tefeci bir babanın oğlu

Şapeli yaptıran Enrico Scrovegni, Padova’nın en zengin ailelerinden birinin oğluydu. Ailenin serveti büyük ölçüde faizle para vermekten geliyordu ve o dönemde tefecilik ağır bir günah sayılıyordu. Enrico’nun babası Reginaldo o kadar kötü bir ün kazanmıştı ki Dante, İlahi Komedya’da onu Cehennem’deki tefeciler arasına yerleştirdi.

Enrico 1300’de, kentteki eski Roma amfitiyatrosunun (arena) kalıntılarının bulunduğu araziyi satın aldı ve buraya kendi sarayını, sarayın yanına da bir aile şapeli yaptırdı. Şapel, Meryem’e adandı ve 25 Mart 1305’te, Meryem’e Müjde bayramında kutsandı. Şapelin, ailenin günahlarının kefareti olarak yaptırıldığı sık tekrarlanan bir yorumdur. Enrico’nun kentte itibarını göstermek istediği de açık: bu işi dönemin en ünlü ressamına verdi.

Saray 19. yüzyılda yıkıldı, şapel ise ayakta kaldı. Padova Belediyesi şapeli 1881’de satın aldı. Bugün Padova’daki 14. yüzyıl fresk döngüleriyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde.

Freskler nasıl düzenlenmiş?

Şapel yaklaşık 29 metre uzunluğunda, 8,5 metre genişliğinde tek bir salondan oluşuyor. Giotto yan duvarları üç sıra halinde, çizgi roman karelerine benzeyen dikdörtgen sahnelere böldü. Hikaye en üst sıradan başlıyor ve şapelin etrafında dönerek aşağı iniyor.

En üst sırada Meryem’in anne ve babası Joachim ile Anna’nın hikayesi ve Meryem’in hayatı var. Orta sırada İsa’nın doğumu, çocukluğu ve mucizeleri, alt sırada ise çilesi, ölümü ve dirilişi anlatılıyor. Toplam 40’a yakın sahne var. Bunların altında taklit mermer bir kuşak ve üzerinde Erdemler ile Kusurların kişileştirmeleri yer alıyor. Giriş duvarının tamamını ise Son Yargı kaplıyor. Yani şapelden çıkan herkes, kapıya dönerken Kıyamet Günü ile yüz yüze geliyor.

Scrovegni Şapeli’nde neye bakmalı?

Ziyaret süresi kısa olduğu için şapele girmeden ne arayacağınızı bilmek büyük fark yaratıyor. Aşağıdaki başlıklar, fresklerin en çok konuşulan ayrıntılarını gösteriyor.

Neye bakmalı? Yıldızlı mavi tavan

Başınızı kaldırdığınızda ilk göreceğiniz şey, altın yıldızlarla dolu koyu mavi bir gökyüzü. Tavanda İsa, Meryem ve peygamberlerin madalyonları yer alıyor. Aynı mavi yan duvarlardaki bütün sahnelerin arka planında da devam ediyor. Bu yüzden şapelin içi tek bir bütün gibi görünüyor: bütün hikaye aynı gökyüzünün altında geçiyor.

Neye bakmalı? Altın Kapı’da buluşma

Joachim ile Anna, uzun bir ayrılığın ardından Kudüs’ün Altın Kapısı önünde kavuşuyor ve öpüşüyor. İki yüz birbirine o kadar yakın ki neredeyse tek bir profile dönüşüyor. Bu sahne, sanat tarihinin ilk içten öpücüklerinden biri olarak anılır. Kapının kemerinin altından çıkan kalabalığa ve kara pelerinli, yüzünü örtmüş kadına da dikkat edin.

Neye bakmalı? Müneccimlerin tapınması ve kuyruklu yıldız

Doğudan gelen bilgelerin bebek İsa’yı ziyaret ettiği sahnede, ahırın üstünde parlayan Beytüllahim yıldızı klasik bir yıldız değil, uzun kuyruklu bir kuyruklu yıldız. Giotto’nun 1301’de gökyüzünde görülen Halley kuyruklu yıldızından etkilendiği düşünülüyor. 1986’da Halley’i yakından incelemek için gönderilen Avrupa uzay aracına bu yüzden Giotto adı verildi.

Neye bakmalı? Yahuda’nın öpücüğü

Şapelin en ünlü sahnelerinden biri. Yahuda sarı pelerinini açıp İsa’yı sarıyor ve öpmek için ona uzanıyor. İkisi yan yandan birbirinin gözlerine bakıyor: biri ihanetin, diğeri sakin bir bilişin yüzü. Etraflarındaki kalabalık, yukarı kalkmış meşaleler ve mızraklarla karmaşık bir hareket içinde. Sahnenin bütün gerilimi o iki bakışın ortasında toplanıyor.

Neye bakmalı? Ölü İsa’ya ağıt

Çarmıhtan indirilen İsa’nın bedeni yere uzatılmış, Meryem oğlunun yüzüne yüzünü yaklaştırmış. Aziz Yuhanna kollarını geriye açmış, yas tutanlardan bazıları sırtları bize dönük oturuyor. Gökyüzündeki melekler çığlık atar gibi, her biri farklı bir acı hareketiyle kıvranıyor. Arkadaki kayalığın çapraz çizgisi, bakışı aşağıya, İsa ile Meryem’in yüzlerine indiriyor. Bu sahne, resimde duygunun bu kadar açık gösterilmesinin ilk büyük örneklerinden sayılır.

Neye bakmalı? Erdemler ve Kusurlar

Duvarların alt kuşağında, gri tonlarla boyanmış ve heykel gibi görünen yedi Erdem ile yedi Kusur karşılıklı duruyor. Sabır, Adalet ve Umut gibi erdemlerin karşısında Öfke, Adaletsizlik ve Umutsuzluk gibi kusurlar var. Kıskançlık figürünün ağzından çıkan yılan kendi yüzüne dönmüş, Umutsuzluk ise kendini asmış. Erdemler Son Yargı’da cennete giden tarafa, kusurlar cehenneme giden tarafa doğru sıralanıyor.

Neye bakmalı? Son Yargı ve Enrico Scrovegni

Giriş duvarındaki Son Yargı’nın ortasında İsa oturuyor, bir yanında kurtulanlar, öbür yanında cehenneme sürüklenenler var. Cehennem kısmında, ateş ve yılanlar arasında eziyet çeken günahkarlar görülüyor. Haçın dibine yakın bir yerde ise diz çökmüş Enrico Scrovegni, şapelin küçük bir maketini Meryem’e sunuyor. Yani yaptıran kişi kendini kurtulanlar tarafına koydurmuş. Gelenek, kurtulanlar arasındaki figürlerden birinin Giotto’nun kendisi olduğunu söyler.

Scrovegni Şapeli neden bu kadar önemli?

Giotto’dan önceki İtalyan resmi büyük ölçüde Bizans geleneğini izliyordu: altın arka plan, düz ve uzun figürler, kalıplaşmış yüzler. Giotto’nun Scrovegni’deki figürlerinin ise ağırlığı var. Yere basıyorlar, giysilerinin altında bir beden seziliyor, mekanda gerçekten yer kaplıyorlar. Arka planda altın yerine mavi bir gökyüzü, kayalar, ağaçlar ve binalar var.

Daha önemlisi, figürler duygu gösteriyor. Giotto kutsal hikayeyi, izleyenin kendi hayatından tanıyabileceği anlara dönüştürdü: bir kavuşma, bir ihanet, bir annenin yası. Yaklaşık bir asır sonra Floransa’da Masaccio bu yolu devam ettirdi ve Rönesans resmi bunun üzerine kuruldu.

Scrovegni’nin Son Yargı’sını Michelangelo’nun Son Yargı freskiyle karşılaştırmak da ilginç. İki eser arasında iki yüz yılı aşkın bir süre var. Giotto’da hala düzenli sıralar ve ölçekleri önemlerine göre büyüyüp küçülen figürler görülür. Michelangelo’da ise yüzlerce kaslı beden tek bir büyük girdapta dönüyor. Sistine Şapeli‘ni gezenler, Scrovegni’de bu hikayenin nereden başladığını görmüş olur.

Scrovegni Şapeli nerede görülür?

Şapel, Padova’nın merkezinde, Eremitani Kilisesi ve Eremitani Müzeleri’nin (Musei Civici agli Eremitani) hemen yanında. Padova, Venedik’ten trenle kısa bir yolculukla ulaşılabilecek bir kent. Bu yüzden Venedik gezisine bir günlük Padova eklemek kolay.

Fresklerin korunması için ziyaret sıkı kurallara bağlı. Giriş saatli ve önceden rezervasyon gerekiyor. Ziyaretçiler şapele girmeden önce bir süre iklim kontrollü bir bekleme odasında kalıyor. Bu oda dışarıdan gelen nemi ve tozu azaltıyor. Şapelin içinde geçirilen süre de kısa, genellikle 15 dakika civarında. Güncel saatler ve rezervasyon için şapelin resmi sitesine bakmanızı öneririm.

Giotto’nun şapel için yaptığı büyük boyalı haç bugün yandaki Eremitani Müzeleri’nde. Eremitani Kilisesi’ndeki Ovetari Şapeli’nde ise genç Andrea Mantegna‘nın freskleri vardı. 1944’teki bombalamada büyük ölçüde yıkıldılar, kalan parçalar hala görülebiliyor. Kentin öbür ucundaki Sant’Antonio Bazilikası’nın önünde de Donatello‘nun ünlü Gattamelata atlı heykeli duruyor. Padova’da bir gün, Giotto’dan Donatello’ya ve Mantegna’ya kadar Rönesans’ın ilk yüzyılını bir arada görmek demek.

Şapelin ressamı: Giotto

Giotto di Bondone, Floransa yakınlarında doğdu. Rivayete göre ustası Cimabue onu koyunlarını otlatırken bir kayaya koyun resmi çizerken keşfetmişti. Kısa sürede ustasını geçti. Dante, İlahi Komedya’da Cimabue’nün ününün Giotto’nun gölgesinde kaldığını yazdı. Giotto, Siena’daki çağdaşı Duccio ile birlikte, Gotik sanattan Rönesans’a geçişin iki büyük adından biri sayılır. Floransa’daki Uffizi Galerisi‘nde onun Ognissanti Madonnası’nı görebilirsiniz. Hayatını ve öteki eserlerini Giotto yazımda anlattım.

Sıkça sorulan sorular

Scrovegni Şapeli’ni kim yaptı?

Şapeli Padovalı tüccar Enrico Scrovegni yaptırdı. İçindeki fresklerin tamamı Giotto ve atölyesinin eseri.

Scrovegni Şapeli’ne neden Arena Şapeli deniyor?

Şapel, Padova’daki eski Roma amfitiyatrosunun (arena) bulunduğu araziye yapıldı. Bu yüzden İtalyanca Cappella dell’Arena adıyla da anılıyor.

Scrovegni Şapeli’nin freskleri ne zaman yapıldı?

Freskler yaklaşık 1303 ile 1305 arasında yapıldı. Şapel 25 Mart 1305’te kutsandı.

Scrovegni Şapeli’ni ziyaret etmek için rezervasyon gerekir mi?

Evet. Giriş saatli ve ziyaretçi sayısı sınırlı olduğu için önceden rezervasyon yapmak gerekiyor. Şapelde kalma süresi kısa olduğu için ziyaretten önce hangi sahnelere bakacağınızı belirlemeniz iyi olur.

Scrovegni Şapeli neden Rönesans’ın başlangıcı sayılır?

Giotto burada Bizans geleneğinin düz ve kalıplaşmış figürleri yerine hacimli, yere basan ve gerçek duygular gösteren insanlar resmetti. Altın arka planın yerine gökyüzü ve mekan koydu. Masaccio’dan Michelangelo’ya kadar Rönesans ressamları bu yolu izledi.

Özet

Ne?	Duvarları ve tavanı Giotto’nun fresklerle kapladığı aile şapeli
Ne zaman?	Yaklaşık 1303–1305
En ünlü sahneler	Altın Kapı’da buluşma, Müneccimlerin tapınması, Yahuda’nın öpücüğü, Ölü İsa’ya ağıt, Son Yargı
Önemi	Figürlere hacim ve duygu veren, Rönesans’ın başlangıcı sayılan fresk döngüsü
Nerede?	Padova, İtalya; saatli giriş ve rezervasyonla
Yakınında	Eremitani Müzeleri, Mantegna’nın Ovetari Şapeli, Donatello’nun Gattamelata heykeli

Son söz

Scrovegni Şapeli’ni okurken beni en çok etkileyen şey, yedi yüz yılı aşkın bir süre önce yapılmış bu sahnelerin hala bu kadar tanıdık gelmesi oldu. Ağlayan melekler, birbirine sarılan yaşlı bir çift, bir dostun ihaneti… Giotto’nun resme getirdiği şey tam olarak bu: kutsal hikayenin içindeki insan. Bir gün Venedik’e yolunuz düşerse Padova’yı atlamamanızı öneririm. Gotik ve Erken Rönesans bilginizi sınamak isterseniz testime de göz atabilirsiniz.