Giotto: Resme İnsanı ve Duyguyu Getiren Sanatçı
“Giotto, resim sanatını Yunanlılardan alıp yeniden Latinceye çevirdi.” — Rönesans kaynaklarında sık yinelenen değerlendirme
Giotto di Bondone, Batı resminin yönünü değiştiren sanatçı. Ondan önce figürler altın zemin üzerinde, düz ve simgesel duruyordu; Giotto onlara ağırlık, hacim ve duygu kazandırdı.
Padova’daki Scrovegni Şapeli‘nin duvarlarını kaplayan freskleri, Rönesans’ın başlangıç noktası sayılıyor. Bu yazıda önce Giotto’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Giotto kimdir?
Çoban çocuğu efsanesi
Giotto di Bondone, 1267 dolaylarında Floransa yakınlarındaki bir köyde doğdu. Vasari’nin aktardığı ünlü hikayeye göre koyun güderken taşların üzerine hayvan çizen çocuğu ressam Cimabue fark etti ve atölyesine aldı. Aynı kaynak, genç Giotto’nun ustasının resmettiği bir figürün burnuna o kadar gerçekçi bir sinek çizdiğini, Cimabue’nin onu eliyle kovmaya çalıştığını anlatır. İkisi de hoş hikayeler; belgeye dayanmıyorlar.
Padova ve Scrovegni Şapeli
1303–1305 arasında Padova’da, zengin bankacı Enrico Scrovegni’nin yaptırdığı küçük şapelin bütün duvarlarını fresklerle kapladı. Şapel, babasının tefecilikle kazandığı paranın günahını temizlemek için yaptırılmıştı. Sonuç, Batı sanatının en önemli fresk dizilerinden biri oldu.
Ün ve son yıllar
Giotto döneminde son derece ünlüydü; Dante, İlahi Komedya’da adını anar ve ününün Cimabue’yi geride bıraktığını yazar. Floransa, Assisi, Rimini, Napoli ve Milano’da çalıştı. 1334’te Floransa Katedrali’nin baş mimarı oldu ve bugün onun adını taşıyan çan kulesini tasarladı.
8 Ocak 1337’de Floransa’da öldü ve katedrale gömüldü.
Giotto’nun sanat anlayışı
Ağırlığı olan bedenler
Giotto’nun figürleri giysilerinin altında gerçek bir beden taşır; oturur, eğilir, ağırlığını bir ayağına verir. Gölgeleme sayesinde hacim kazanırlar. Bizans geleneğinin düz ve altın zeminli figürlerinden sonra bu, resmin tamamen yeni bir yöne girmesi demekti.
Duygunun resmi
Giotto’nun sahnelerinde insanlar üzülür, şaşırır, kızar. Yas tutanlar yüzlerini buruşturur, melekler acıyla kıvranır. Dinsel hikayeler artık uzak simgeler değil, tanıdık insan durumlarıdır. Bu yaklaşım, izleyiciyle resim arasındaki mesafeyi ortadan kaldırdı.
Giotto’nun en önemli 10 eseri
1. Scrovegni Şapeli fresk dizisi (1303–1305)
Nerede: Cappella degli Scrovegni, Padova
Küçük bir şapelin bütün duvarlarını ve tavanını kaplayan, Meryem ve İsa’nın hayatını anlatan otuz sekiz sahne. Batı resminin dönüm noktası.
Şapele giriş sınırlı sayıda ve süreli; ziyaretçiler önce nem dengeleme odasında bekletiliyor.
Bu eserde neye bakmalı? Mavi tavana. Yıldızlarla dolu derin mavi, o dönemin en pahalı boyası olan lapis lazuli ile yapılmış. Sahneler arasında yürürken hikayenin nasıl aktığını izleyin; Giotto anlatıyı bir film şeridi gibi kurmuş.
Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Scrovegni Şapeli yazımda anlattım.
2. Ağıt (Scrovegni Şapeli, 1305)
Nerede: Padova
Ölü İsa’nın çevresinde toplanan figürlerin yas sahnesi. Dizinin en tanınan bölümü.
Bu eserde neye bakmalı? Gökyüzündeki meleklere. Acıyla kıvranıyor, saçlarını yoluyorlar; dinsel resimde o güne kadar görülmemiş bir ifade. Öndeki iki figür sırtı dönük oturuyor, yüzlerini göremiyoruz. Kayanın eğimi bütün bakışları İsa’nın yüzüne indiriyor.
3. Yahuda’nın Öpücüğü (Scrovegni Şapeli, 1305)
Nerede: Padova
Yahuda’nın, İsa’yı askerlere göstermek için onu öpmesi. Kalabalık, meşaleler ve mızraklarla dolu.
Bu eserde neye bakmalı? İki yüzün karşılaşmasına. Yahuda’nın sarı pelerini İsa’yı neredeyse yutuyor; bakışları kilitlenmiş. Çevredeki kaos ile ortadaki bu sessiz an arasındaki karşıtlık, sahneyi resim tarihinin en gergin anlarından biri yapıyor.
4. Son Yargı (Scrovegni Şapeli, 1305)
Nerede: Padova
Şapelin giriş duvarını kaplayan kıyamet sahnesi. Altta, şapeli yaptıran Enrico Scrovegni yapının maketini Meryem’e sunuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Scrovegni’nin figürüne. Bankacı, kendini günahından arınırken resmettirmiş. Bu, sanatın bağış ve itibar aracı olarak kullanılmasının en açık örneklerinden biri.
5. Ognissanti Madonnası (yaklaşık 1310)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Tahtta oturan Meryem ve çevresindeki melekler. Uffizi’de, Cimabue ve Duccio’nun aynı konulu eserleriyle yan yana sergileniyor.
Bu eserde neye bakmalı? Üç tabloyu karşılaştırın. Cimabue ve Duccio’nun Meryem’leri düz ve ağırlıksız; Giotto’nunki ise tahtta gerçekten oturuyor, dizleri kumaşı kaldırıyor, beden hacim kazanmış. Bu üç eser yan yana, resim tarihinin dönüşünü tek bakışta gösteriyor.
6. Aziz Francis Dizisi (yaklaşık 1290–1300)
Nerede: San Francesco Bazilikası, Assisi
Aziz Francis’in hayatını anlatan yirmi sekiz sahnelik fresk dizisi. Giotto’ya atfedilir ama bu konu uzmanlar arasında hala tartışılıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Mimari çerçevelere. Her sahne resmedilmiş sütunlarla ayrılmış; mekan derinliği ilk kez bu ölçüde kuruluyor. Dizinin Giotto’ya mı yoksa başka bir ustaya mı ait olduğu, sanat tarihinin en uzun süren tartışmalarından biri.
7. Müneccim Kralların Tapınması (Scrovegni Şapeli, 1305)
Nerede: Padova
Bebek İsa’ya saygı sunan krallar. Gökyüzünde parlak bir kuyruklu yıldız var.
Bu eserde neye bakmalı? Kuyruklu yıldıza. Giotto, 1301’de gökyüzünde görülen Halley Kuyruklu Yıldızı’nı izlemiş ve onu Beytüllahim yıldızı olarak resmetmişti. Avrupa Uzay Ajansı, 1986’da kuyruklu yıldıza gönderdiği uzay aracına bu yüzden Giotto adını verdi.
8. Stefaneschi Poliptiği (yaklaşık 1320)
Nerede: Vatikan Pinakotek, Roma
Eski Aziz Petrus Bazilikası’nın sunağı için yapılan, iki yüzü de resimli büyük pano.
Bu eserde neye bakmalı? Panonun içindeki panoya. Siparişi veren kardinal, resmin içinde aynı poliptiği sunarken gösterilmiş; yani eser kendi kendini resmediyor. Bu tür bir oyun, 14. yüzyıl için son derece ileri bir fikir.
9. Bardi ve Peruzzi Şapelleri freskleri (1320’ler)
Nerede: Santa Croce Kilisesi, Floransa
İki varlıklı bankacı ailesi için yapılan fresk dizileri; Aziz Francis ve Vaftizci Yahya’nın hayatları anlatılıyor.
Bu eserde neye bakmalı? Mekanın kuruluşuna. Sahneler gerçek mimari mekanlar içinde geçiyor; figürler odaların içinde duruyor. 18. yüzyılda badanayla kapatılan bu freskler, 19. yüzyılda yeniden ortaya çıkarıldı.
10. Giotto Çan Kulesi (1334’ten itibaren)
Nerede: Floransa Katedrali
Giotto’nun baş mimar olarak tasarladığı, katedralin yanındaki çan kulesi. Ölümünde yalnızca alt kısmı tamamlanmıştı.
Bu eserde neye bakmalı? Renkli mermer kaplamaya. Beyaz, yeşil ve pembe mermer şeritler Floransa mimarisinin imzası. Kuleye çıkmak, kentin ve katedral kubbesinin en iyi manzarasını sunuyor.
Giotto’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Padova’daki Scrovegni Şapeli birinci sırada; giriş sınırlı sayıda ve zaman kısıtlı olduğu için biletin önceden alınması gerekiyor. Şapel, UNESCO Dünya Mirası listesinde.
Floransa’da Uffizi (Ognissanti Madonnası), Santa Croce (Bardi ve Peruzzi şapelleri) ve Giotto Çan Kulesi; Assisi’de San Francesco Bazilikası; Roma’da Vatikan Pinakotek bulunuyor. Giotto’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Giotto hakkında merak edilenler
Giotto neden Rönesans’ın başlangıcı sayılıyor?
Figürlere hacim, ağırlık ve duygu kazandırdı; sahneleri gerçek mekanlar içinde kurdu. Bizans geleneğinin düz, altın zeminli ve simgesel anlatımından koptu. Rönesans ressamları kendi geleneklerinin onunla başladığını açıkça söyledi; Vasari de sanat tarihini Giotto’dan başlatır.
Assisi freskleri gerçekten Giotto’nun mu?
Tartışmalı. Vasari bu dizinin Giotto’ya ait olduğunu yazar, ancak 20. yüzyıldan bu yana bazı uzmanlar üslup farklarına dayanarak başka bir ustaya ya da bir atölyeye ait olabileceğini savunuyor. Kesin bir sonuca varılmış değil.
Scrovegni Şapeli’ni gezmek için ne yapmak gerekiyor?
Bilet önceden alınmalı ve ziyaret belirli bir saate bağlı. Freskleri korumak için ziyaretçiler önce nem ve sıcaklığı dengeleyen bir odada bekletiliyor, ardından şapelde sınırlı süre geçiriliyor. Bu düzen, freskleri korumak açısından örnek gösteriliyor.
Halley Kuyruklu Yıldızı hikayesi doğru mu?
Giotto, 1301’de Avrupa’dan görülen Halley Kuyruklu Yıldızı’nı gözlemledi ve birkaç yıl sonra Müneccim Krallar sahnesinde Beytüllahim yıldızını bir kuyruklu yıldız olarak resmetti. Avrupa Uzay Ajansı, 1986’da Halley’e gönderdiği uzay aracına bu nedenle Giotto adını verdi.
Kısaca Giotto
| Doğum | yaklaşık 1267, Floransa yakınları |
| Ölüm | 8 Ocak 1337, Floransa |
| Tam adı | Giotto di Bondone |
| Dönem | Geç Ortaçağ; Rönesans’ın habercisi |
| Ustası | Cimabue (geleneğe göre) |
| En ünlü eseri | Scrovegni Şapeli freskleri (1303–1305), Padova |
| Diğer önemli eserleri | Ognissanti Madonnası, Bardi ve Peruzzi şapelleri, Stefaneschi Poliptiği |
| Mimarlık | Floransa Katedrali çan kulesi |
| Etkilediği sanatçılar | Masaccio ve bütün Rönesans kuşağı |
Scrovegni Şapeli’ne girip etrafınızı saran mavinin içinde durunca, resim tarihinin neden buradan başlatıldığını anlıyorsunuz. Ağıt sahnesindeki meleklerin acısı yedi yüz yıl sonra bile insanı etkiliyor. Giotto’dan önce ve sonra yapılmış iki resmi yan yana koymak, bir sanatçının tek başına neyi değiştirebileceğini gösteren en iyi örnek.
Giotto’dan sonra gelen Masaccio ve Piero della Francesca, Rönesans’ın kurucu kuşağından Donatello yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
