Duccio: Siena’nın Zarafeti ve Rönesans’a Açılan Yol
“Kutsal Meryem, Siena’ya huzur ver; hayatı bu kadar güzel resmeden Duccio’ya da.” — Maestà panosunun üzerindeki yazıdan
Duccio di Buoninsegna, Siena resminin kurucusu. Bizans geleneğinin altın zeminini korudu, ama figürlerine Gotik bir zarafet, akan kumaşlar ve insani bir yumuşaklık kattı.
Aynı yıllarda Floransa’da Giotto hacim ve ağırlık peşindeyken, Duccio çizginin müziğini aradı. İki kent, iki ayrı yol; ikisi de Rönesans’a çıktı. Bu yazıda önce Duccio’nun hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Duccio di Buoninsegna kimdir?
Siena’nın ressamı
Duccio, 1255 dolaylarında Siena’da doğdu. Hayatına dair belgeler çoğunlukla resmi kayıtlar: borçlar, vergi cezaları ve sipariş sözleşmeleri. Bu kayıtlardan, mali açıdan pek düzenli bir insan olmadığı anlaşılıyor.
Döneminde Siena, Floransa’nın en güçlü rakibiydi; zengin, kendine güvenen ve Meryem’i kentin koruyucusu sayan bir cumhuriyetti. Duccio’nun sanatı bu kentin kimliğiyle iç içe gelişti.
Maestà ve şehir töreni
1308’de, Siena Katedrali’nin ana sunağı için büyük bir pano ısmarlandı. Duccio üç yıl çalıştı. 1311’de eser tamamlandığında, panoyu atölyeden katedrale taşımak için bütün şehrin katıldığı bir tören düzenlendi; dükkanlar kapandı, çanlar çaldı, kalabalık mumlarla yürüdü.
Bu tören, bir sanat eserinin bir kentin ortak malı sayılmasının en güzel örneklerinden biri olarak anlatılıyor.
Duccio 1319 dolaylarında öldü.
Duccio’nun sanat anlayışı
Çizginin zarafeti
Duccio’nun figürlerinde kumaşlar uzun, akıcı kıvrımlarla iner; eller ince, başlar hafifçe eğiktir. Bu zarafet, Fransız Gotik sanatından ve fildişi oymalardan geliyor. Siena okulunun bütün geleneği bu çizgi anlayışına dayanır.
Mekan ve anlatı
Maestà’nın arka yüzündeki küçük sahnelerde Duccio, odalar ve binalar kurmayı denedi. Perspektif henüz yok; ama mekan fikri var. Hikaye anlatımında da yenilikçi: aynı figür farklı karelerde tekrar eder, olaylar sırayla okunur.
Duccio di Buoninsegna’nın en önemli 10 eseri
1. Maestà (1308–1311)
Nerede: Museo dell’Opera del Duomo, Siena
Siena Katedrali’nin ana sunağı için yapılan, iki yüzü de resimli dev pano. Ön yüzde tahttaki Meryem ve azizler, arka yüzde İsa’nın hayatından yaklaşık kırk sahne.
18. yüzyılda pano parçalara ayrıldı; bazı bölümleri bugün farklı müzelerde.
Bu eserde neye bakmalı? Arka yüzdeki küçük sahnelere. Her biri ayrı bir hikaye anlatıyor ve birlikte bir anlatı dizisi oluşturuyor. Ön yüzdeki tahtın basamağında Duccio’nun adı ve Meryem’e yazdığı dua yer alıyor; sanatçının kendi adını bu kadar açıkça koyması dönem için sıra dışı.
2. Rucellai Madonnası (1285)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Floransa’daki Santa Maria Novella Kilisesi için yapılan büyük pano; uzun süre Cimabue’ye atfedildi.
Bu eserde neye bakmalı? Panonun kenarındaki altın bordüre ve meleklerin duruşuna. Melekler tahtı tutuyor, ama ayakları yere basmıyor; havada süzülüyorlar. Uffizi’de Cimabue ve Giotto’nun panolarıyla aynı salonda asılı.
3. Fransiskenlerin Madonnası (yaklaşık 1300)
Nerede: Pinacoteca Nazionale, Siena
Meryem’in pelerini altına sığınan üç küçük keşiş figürü. Küçük boyutlu, kişisel dua için yapılmış eser.
Bu eserde neye bakmalı? Ölçek farkına. Keşişler minicik, Meryem devasa; boyut, kutsallık hiyerarşisini gösteriyor. Pelerinin kıvrımları ve altın işlemeler Duccio’nun çizgi ustalığını en iyi gösteren ayrıntılardan.
4. Meryem ve Çocuk (yaklaşık 1290–1300)
Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York
Küçük boyutlu, kişisel bir dua panosu. 2004’te The Met tarafından rekor bir fiyata satın alındı.
Bu eserde neye bakmalı? Çerçevenin alt kenarına. Mum yanıklarından kalan izler var; yani eser gerçekten önünde dua edilerek kullanılmış. Çocuğun eli annesinin peçesini kaldırıyor; bu küçük, insani jest resmi özel kılıyor.
5. Yahuda’nın İhaneti (Maestà arka yüzünden, 1308–1311)
Nerede: Museo dell’Opera del Duomo, Siena
İsa’nın tutuklanması sahnesi: bir yanda Yahuda’nın öpücüğü, diğer yanda kaçan havariler.
Bu eserde neye bakmalı? Kaçan figürlere. Duccio aynı karede iki anı birden gösteriyor: ihanet ve dağılma. Renkli pelerinlerin oluşturduğu dalga, hareketi taşıyor.
6. Körün İyileştirilmesi (Maestà arka yüzünden)
Nerede: National Gallery, Londra
Maestà’dan ayrılan panolardan biri. İsa kör adama dokunuyor; aynı figür yanda, gören haliyle tekrar resmedilmiş.
Bu eserde neye bakmalı? Aynı kişinin iki kez görünmesine. Önce kör, sonra gören. Tek bir karede zaman ilerliyor. Arkadaki binalar, Duccio’nun mekan kurma denemelerini gösteriyor.
7. Müjde (Maestà’nın ön predellasından, 1311)
Nerede: National Gallery, Londra
Melek Cebrail’in Meryem’e haber verişi. Küçük boyutlu pano.
Bu eserde neye bakmalı? Sütunlara. Sahne bir mimari çerçevenin içinde geçiyor; sütunlar mekanı bölüyor ve figürleri ayırıyor. Perspektif henüz doğru değil, ama mekan fikri yerleşmiş.
8. Polyptych No. 28 (yaklaşık 1300–1305)
Nerede: Pinacoteca Nazionale, Siena
Ortada Meryem, yanlarda azizlerin yer aldığı çok panolu sunak.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzlerin benzerliğine. Azizler birbirine çok benziyor; kimlikleri elbiselerinden ve taşıdıkları simgelerden anlaşılıyor. Bireysel portre fikri henüz yok.
9. Stroganoff Meryem’i (yaklaşık 1300)
Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York
Küçük boyutlu, altın zeminli Meryem ve çocuk panosu.
Bu eserde neye bakmalı? Peçenin inceliğine. Neredeyse saydam bir kumaş, altının üzerinde ince beyaz çizgilerle yapılmış. Duccio bu teknik ustalığı küçük eserlerinde bile gösteriyor.
10. Siena Katedrali vitray tasarımı (1287–1288)
Nerede: Museo dell’Opera del Duomo, Siena
Katedralin apsisindeki yuvarlak pencerenin tasarımı Duccio’ya atfediliyor. İtalya’daki en erken vitray örneklerinden.
Bu eserde neye bakmalı? Dairesel düzene. Meryem’in ölümü, göğe yükselişi ve taçlandırılması üç sahne halinde daire içine yerleştirilmiş. Camda renk ve çizgi, panodakinden farklı çalışıyor; ışık doğrudan resmin parçası oluyor.
Duccio’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Siena’daki Museo dell’Opera del Duomo, Maestà’nın büyük bölümünü barındırıyor; müzenin terasından kentin manzarası da görülebiliyor. Pinacoteca Nazionale ise Siena okulunun bütününü görmek için iyi bir adres.
Floransa’da Uffizi (Rucellai Madonnası), Londra’da National Gallery ve New York’ta The Met Maestà’dan ayrılan panolara sahip. Duccio’nun eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Duccio hakkında merak edilenler
Maestà neden parçalara ayrıldı?
18. yüzyılda beğeniler değişti ve pano sunaktan kaldırıldı. Taşınabilir olması için ön ve arka yüzler ayrıldı, küçük sahneler tek tek kesildi. Bir kısmı satıldı ve bugün Londra, New York ve başka müzelerde. Büyük bölümü ise Siena’daki katedral müzesinde bir arada sergileniyor.
Maestà töreni neydi?
1311’de pano tamamlandığında, atölyeden katedrale taşınması için bütün kentin katıldığı bir tören düzenlendi. Dükkanlar kapandı, çanlar çaldı, kalabalık mumlarla eşlik etti. Dönemin kayıtlarına geçen bu tören, bir sanat eserinin bir kentin ortak kimliği haline gelmesinin erken ve güzel bir örneği.
Duccio ile Giotto arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı dönemde, birbirine yakın iki kentte çalıştı. Giotto figürlere hacim, ağırlık ve gerçekçi mekan kazandırdı; Floransa geleneğini kurdu. Duccio ise çizginin zarafetini, akan kumaşları ve altın zemini korudu; Siena okulunu kurdu. İki farklı yol, iki farklı güzellik anlayışı.
Siena okulu nedir?
Duccio ile başlayan, Simone Martini ve Lorenzetti kardeşlerle süren Siena resmi geleneği. Zarif çizgiler, parlak renkler, altın zemin ve anlatıcı ayrıntılar belirgin özellikleri. 1348’deki veba salgını kenti ve okulu ağır biçimde etkiledi.
Kısaca Duccio
| Doğum | yaklaşık 1255, Siena (İtalya) |
| Ölüm | yaklaşık 1319, Siena |
| Dönem | Geç Ortaçağ, Gotik; Siena okulunun kurucusu |
| En büyük eseri | Maestà (1308–1311) |
| Diğer önemli eserleri | Rucellai Madonnası, Fransiskenlerin Madonnası, Maestà panoları |
| Çağdaşı | Giotto (Floransa) |
| Eserinin töreni | 1311’de Maestà’nın katedrale taşınması |
| En iyi görüleceği şehir | Siena |
Siena’da Maestà’nın arka yüzündeki küçük sahnelere bakmak, bir çizgi roman okumak gibi; her karede hikaye ilerliyor. Panonun 1311’de bütün şehrin katıldığı bir törenle taşınmış olması ise bugün düşününce çok etkileyici. Bir tablonun bir kentin ortak meselesi olabildiği bir dönem.
Duccio’nun çağdaşları Giotto ve Cimabue, sonraki kuşaktan Fra Angelico yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
