Apollon ve Daphne: Bernini’nin Ağaca Dönüşen Mermer Heykeli

Apollon ve Daphne, Barok heykelin ustası Gian Lorenzo Bernini‘nin 1622–1625 yılları arasında yaptığı mermer heykel. Heykelde bir genç kız gözümüzün önünde ağaca dönüşüyor. Bernini bu işe başladığında yalnızca 23 yaşındaydı. Heykel bugün Roma’daki Galleria Borghese‘de, yani yapıldığı villada duruyor.

Bu yazıda heykelin anlattığı mitolojik hikayeye, önünde durduğunuzda nelere bakmanız gerektiğine ve bu kadar ince bir işin tek bir mermer bloktan nasıl çıkarıldığına bakacağım.

Apollon ve Daphne hakkında kısa bilgi

Sanatçı	Gian Lorenzo Bernini
Tarih	1622–1625
Malzeme	Mermer
Yükseklik	Yaklaşık 243 cm
Sipariş veren	Kardinal Scipione Borghese
Konu	Ovidius’un Dönüşümler kitabındaki Apollon ve Daphne hikayesi
Dönem	Barok
Nerede?	Galleria Borghese, Roma

Apollon ve Daphne’nin hikayesi

Bernini hikayeyi Romalı şair Ovidius’un Dönüşümler (Metamorphoses) adlı kitabının ilk bölümünden aldı. Hikayeye göre Apollon, Python adlı ejderhayı oklarıyla öldürdükten sonra kendini beğenmiş bir halde Aşk tanrısı Eros’la (Romalılarda Cupido) alay eder: Yay ve ok savaşçıların işidir, bir çocuğa yakışmaz.

Eros intikamını iki okla alır. Apollon’a aşk uyandıran altın uçlu oku, ırmak tanrısı Peneios’un kızı Daphne’ye ise aşkı kaçıran kurşun uçlu oku atar. Apollon Daphne’ye delicesine aşık olur, Daphne ise ondan kaçar. Evlenmeye hiç niyeti olmayan, ormanlarda avlanarak yaşamak isteyen bir perisidir.

Kovalamaca uzun sürer. Apollon tam Daphne’ye yetiştiği anda kız babasına yalvarır: Kendisini bu güzellikten kurtarsın. O an dönüşüm başlar. Göğsünü ince bir kabuk sarar, saçları yaprağa, kolları dala, ayakları köke dönüşür. Daphne bir defne ağacı olur.

Apollon ağaca sarılır ve defneyi kendi ağacı ilan eder. Ovidius’a göre ağaca bir de söz verir: Kendi saçları hiç kesilmeden hep genç kaldığı gibi, defne de yapraklarını hiç dökmeyecek, yaz kış yeşil kalacaktır. Ağaç da dallarını sallayarak, başını eğer gibi bu söze onay verir. Defnenin her dem yeşil olması, tanrının ölümsüzlüğünün ağaca geçmesi demektir. O günden sonra şairlerin ve yarışmayı kazananların başına defne yapraklarından çelenk konur. Raffaello‘nun Vatikan’daki Parnassos freskinde Apollon da, çevresindeki şairler de başlarında defne çelengiyle oturur. Latincede defneye laurus denir; İngilizcede Nobel ödüllüler için kullanılan “laureate” kelimesi de “defne çelengi takılmış” anlamındaki bu kökten gelir. Yunanca “daphne” kelimesinin anlamı zaten defnedir, Türkçedeki “defne” de bu kelimeden gelir.

Neye bakmalı?

Bernini hikayenin en dramatik anını seçti: Apollon’un Daphne’ye dokunduğu ve dönüşümün başladığı saniye. Heykel bir olayın sonucunu değil, olayın tam ortasını gösteriyor. Önünde durduğunuzda bakmanız gereken ayrıntılar şunlar:

Daphne’nin parmaklarındaki yapraklar

Daphne’nin havaya kalkmış ellerine bakın. Parmak uçlarından defne yaprakları ve ince dallar fışkırıyor. Yapraklar o kadar ince oyulmuş ki ışık bazılarının içinden geçiyor. Mermerden bu inceliğe inmek, bloğun her an kırılabileceği anlamına geliyordu.

Ayaklarından toprağa inen kökler

Daphne’nin ayak parmakları köke dönüşüp toprağa gömülmeye başlamış. Bir an önce koşan bir kız, şimdi yere çakılıp kalıyor. Kaçış ile kıpırdayamama aynı bedende, aynı anda görünüyor.

Apollon’un elinin altındaki kabuk

Apollon’un eli Daphne’nin beline değiyor ama dokunduğu yer artık ten değil. Ağaç kabuğu kızın bacaklarını sarmış ve beline kadar çıkmış. Apollon sonunda ona ulaşıyor, ama ulaştığı şey bir ağaç. Hikayenin bütün acısı bu tek ayrıntıda.

Daphne’nin yüzü

Daphne’nin ağzı açık, gözleri korkuyla büyümüş. Çığlık atıyor ama sesi çıkmıyor. Apollon’un yüzü ise sakin, neredeyse şaşkın: Dönüşümün farkına henüz varmamış gibi. İki yüz arasındaki bu fark, sahnenin iki ayrı zamanda yaşandığını hissettiriyor.

Rüzgarda uçuşan saçlar ve pelerin

Daphne’nin saçları ve Apollon’un pelerini koşunun hızıyla geriye savrulmuş. Taş, rüzgarı tutabiliyormuş gibi. İkisinin de gövdesi aynı yöne eğik, ağırlık ön ayakta. Heykel bir anlık fotoğraf gibi hareketin ortasında donmuş.

Mermerin farklı yüzeyleri

Bernini aynı taşa farklı dokular verdi. Tenler parlak ve yumuşak cilalanmış, ağaç kabuğu pürüzlü, saçlar derin oyuklarla işlenmiş, yapraklar incecik. Yakından bakınca ten ile kabuğun birleştiği yerde cilanın nasıl değiştiğini görebilirsiniz.

Heykelin çevresinde dolaşın

Heykel başlangıçta duvara yakın duruyordu. Salona giren kişi önce Apollon’u arkadan görüyor, heykelin çevresinde yürüdükçe Daphne’nin dönüşümünü adım adım fark ediyordu. Bugün heykel salonun ortasında. Siz de aynı deneyimi yaşamak için Apollon’un arkasından başlayıp heykelin çevresinde yavaşça dolaşın: Hikaye bir film gibi açılıyor.

Bernini bu heykeli nasıl yaptı?

Apollon ve Daphne, Kardinal Scipione Borghese’nin genç Bernini’ye verdiği siparişlerin bir parçasıydı. Papa V. Paulus’un yeğeni olan kardinal, Roma’daki villasını antik heykeller ve çağdaş eserlerle dolduruyordu. Bernini onun için sırasıyla Aeneas, Anchises ve Ascanius‘u, Proserpina’nın Kaçırılışı‘nı ve ardından Apollon ve Daphne’yi yaptı.

Heykel tek bir mermer bloktan oyuldu. En ince yapraklar ve dallar için Bernini’nin atölyesinde çalışan heykeltıraş Giuliano Finelli’nin katkısı olduğu düşünülüyor. Bernini ise bir yandan da başka işlere devam ediyordu. Heykel üç yılda tamamlandı.

Apollon’un duruşu antik bir heykelden geliyor: Vatikan Müzeleri‘ndeki ünlü Belvedere Apollonu. Bernini antik modeli alıp ona koşan bir beden, uçuşan bir pelerin ve bir hikaye ekledi. Antik heykel duruyor, Bernini’ninki koşuyor.

Heykelin anlamı

Bir kardinalin villasında pagan bir aşk ve kovalamaca sahnesi göstermek o dönem için açıklama gerektiren bir işti. Bu yüzden heykelin kaidesine Latince bir beyit yazıldı. Beyitin yazarı, birkaç yıl sonra Papa VIII. Urbanus olacak olan Kardinal Maffeo Barberini’ydi:

Quisquis amans sequitur fugitivae gaudia formae / fronde manus implet baccas seu carpit amaras.
Kaçıp giden güzelliğin zevkinin peşine düşen her aşık, eline yalnızca yaprak doldurur ya da acı meyveler toplar.

Beyit heykeli ahlaki bir derse çeviriyor: Geçici güzelliğin peşinden koşmak boşunadır. Ama heykelin kendisi bu dersten çok daha fazlasını anlatıyor. Bernini’nin asıl konusu dönüşümün kendisi: Canlı bir bedenin başka bir şeye dönüştüğü, hareketin durağanlığa, tenin ağaca geçtiği o sınır anı. Rönesans heykeli dengeli ve sakin bir anı gösterirdi. Barok heykel ise izleyiciyi bir olayın tam ortasına bırakıyor. Bernini bu fikri yıllar sonra Azize Teresa’nın Vecdi‘nde de sürdürdü: Orada da mermerde durdurduğu şey, bir dönüşümün en yoğun anıydı.

Apollon ve Daphne nerede görülür?

Heykel Roma’daki Galleria Borghese‘nin zemin katında, adını da ondan alan Apollon ve Daphne salonunda. Yapıldığı günden bu yana villadan hiç ayrılmadı. Aynı katta Bernini’nin Proserpina’nın Kaçırılışı gibi diğer büyük heykelleri de var, üst kattaki galeride ise Caravaggio, Raffaello ve Tiziano‘nun tabloları.

Galleria Borghese’yi rezervasyonsuz gezmek mümkün değil. Ziyaretler belirli saat dilimlerinde ve sınırlı sayıda kişiyle yapılıyor, bu yüzden biletinizi önceden almanız gerekiyor. Güncel bilgiler için müzenin resmi sitesine bakabilirsiniz.

Bernini ve Apollon ve Daphne

Gian Lorenzo Bernini (1598–1680) Barok Roma’nın en etkili sanatçısıydı. Heykeltıraş, mimar ve ressam olarak Aziz Petrus Bazilikası’nın meydanından Roma’nın çeşmelerine kadar şehrin görünümünü değiştirdi. Apollon ve Daphne ise onu henüz yirmili yaşlarındayken Avrupa’nın en ünlü heykeltıraşı yapan eserdi. Bernini’nin hayatını ve diğer önemli eserlerini Bernini yazımda anlattım.

Heykeli ekranda da görmek isterseniz, Galleria Borghese’deki büyük Bernini sergisini 8K görüntülerle anlatan Bernini belgeseli Apollon ve Daphne’ye müzede bile göremeyeceğiniz kadar yakından bakıyor.

Sık sorulan sorular

Apollon ve Daphne heykelini kim yaptı?

Heykeli İtalyan Barok sanatçısı Gian Lorenzo Bernini 1622–1625 yılları arasında Kardinal Scipione Borghese için yaptı.

Apollon ve Daphne heykeli nerede?

Roma’daki Galleria Borghese’de. Heykel yapıldığı günden bu yana aynı villada duruyor. Müzeyi gezmek için önceden rezervasyon gerekiyor.

Apollon ve Daphne’nin hikayesi nedir?

Ovidius’un Dönüşümler kitabına göre Eros’un okuyla Daphne’ye aşık olan Apollon, ondan kaçan periyi kovalar. Apollon tam ona yetiştiğinde Daphne, babası ırmak tanrısı Peneios’a yalvarır ve bir defne ağacına dönüşür.

Heykel neden bu kadar ünlü?

Bernini bir dönüşümü, yani zaman içinde olan bir olayı tek bir mermer blokta gösterebildi. Kağıt inceliğindeki yapraklar, köke dönüşen ayak parmakları ve ten ile kabuğun farklı dokuları, taşla yapılabileceklerin sınırını zorladı.

Heykelin kaidesindeki yazı ne diyor?

Kaidede Kardinal Maffeo Barberini’nin (sonradan Papa VIII. Urbanus) Latince bir beyiti var. Beyite göre kaçıp giden güzelliğin peşine düşen aşık, eline yalnızca yaprak ya da acı meyve alır.

Özet

Bakılacak yer	Neden önemli?
Daphne’nin parmakları	Işığı geçiren incelikte defne yaprakları
Ayak parmakları	Koşan bir beden toprağa kök salıyor
Apollon’un eli	Dokunduğu yer artık ten değil, kabuk
İki yüz	Daphne’nin korkusu, Apollon’un farkında olmayışı
Mermer yüzeyler	Ten, kabuk, saç ve yaprak için ayrı dokular
Heykelin çevresi	Arkadan başlayıp dolaşınca hikaye adım adım açılıyor

Apollon ve Daphne benim için Barok heykelin ne olduğunu en iyi anlatan eser. Bir hikayenin tek bir anını değil, bir anın içindeki değişimi gösteriyor. Galleria Borghese’ye yolunuz düşerse ona önden değil arkadan yaklaşmanızı öneririm: Bernini’nin istediği gibi.