Savaşan Temeraire: Turner’ın Son Yolculuğa Çıkan Gemisi

Savaşan Temeraire, İngiliz ressam J. M. W. Turner’ın en sevilen tablosu. Altın ve kırmızı renklerle yanan bir gün batımında, küçük, kara bir buharlı römorkör, arkasında soluk, hayalet gibi beyaz bir savaş gemisini çekiyor. Gemi, bir zamanlar İngiltere’nin en ünlü deniz savaşında çarpışmış bir kahraman. Şimdi ise sökülmek üzere son yolculuğuna götürülüyor.

Turner’ın tablolarını artık kullandığı sarılardan ve turunculardan tanıyabiliyorum. Savaşan Temeraire’i ilk gördüğümde de daha adını okumadan onun bir Turner olduğunu anlamıştım. Benim için klasik bir Turner tablosuydu: ışığın içinde eriyen bir gökyüzü, suya düşen bir gün batımı. Bu tablonun İngilizler için ne kadar önemli olduğunu, bir oylamada ülkenin en büyük tablosu seçildiğini ve 20 sterlinlik banknotlarda yer aldığını ise sonradan öğrendim. Benim için güzel bir Turner, onlar içinse bir ulusun vedası.

Bu yazıda Savaşan Temeraire’in hikayesini, Turner’ın gerçeği nasıl değiştirdiğini, tabloda nelere bakmak gerektiğini ve onu Londra’da nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Savaşan Temeraire hakkında kısa bilgi

Gemi: Trafalgar’ın kahramanı

HMS Temeraire, 98 toplu büyük bir yelkenli savaş gemisiydi. 1805’teki Trafalgar Savaşı’nda, Amiral Nelson komutasındaki İngiliz donanması Fransız ve İspanyol donanmalarını yendi. Temeraire bu savaşta Nelson’ın bindiği Victory gemisinin hemen arkasında çarpıştı ve zor durumda kalan Victory’nin yardımına yetişti. Savaştan sonra gemiye “Savaşan Temeraire” lakabı verildi.

Yıllar geçtikçe yelkenli savaş gemilerinin yerini buharlı gemiler almaya başladı. Temeraire önce limanda yardımcı işlerde kullanıldı, sonunda 1838’de satıldı. Eylül 1838’de iki buharlı römorkör onu Thames nehri boyunca, Londra’daki bir tersaneye, sökülmeye götürdü.

Turner’ın gördüğü ve resmettiği

Turner o sırada altmış üç yaşındaydı. Geminin son yolculuğunu gözüyle görüp görmediği bilinmiyor; bazı anlatımlar onun o gün nehirde olduğunu söyler, ama bunu kanıtlayan bir belge yok. Kesin olan, olayın gazetelerde yer aldığı ve Turner’ı derinden etkilediği.

Turner tabloyu bir belge gibi değil, bir veda gibi yaptı ve gerçeği bilerek değiştirdi. Temeraire son yolculuğuna çıktığında direkleri ve yelkenleri çoktan sökülmüştü. Turner ise gemiyi uzun direkleri ve toplu yelkenleriyle, eski görkemi içinde resmetti. Gemiyi iki değil tek bir römorkörün çektiğini gösterdi ve sahneyi dramatik bir gün batımının içine yerleştirdi.

Savaşan Temeraire’de neye bakmalı?

Tablo küçük sayılır, ama önünde durunca insanı içine çeken bir etkisi var. Aşağıdaki başlıklar tablonun nasıl kurulduğunu gösteriyor.

Neye bakmalı? Hayalet gibi gemi

Temeraire soluk, neredeyse şeffaf bir beyaz ve gri tonlarla boyanmış. Sanki gerçek bir gemi değil, bir hatıra ya da bir hayalet. Turner onu tablonun sol yarısına, gökyüzünün serin mavisine yerleştirmiş.

Neye bakmalı? Kara römorkör

Geminin önünde, küçük ama güçlü, kara bir buharlı römorkör var. Bacasından çıkan kırmızımsı duman ve alev gökyüzüne karışıyor. Eski ve soylu olanı yeni ve gürültülü olan çekiyor. Turner bu karşıtlığı renklerle de kuruyor: beyaz ve soluk gemi, kara ve ateşli römorkör.

Neye bakmalı? Batan güneş

Tablonun sağ yarısını dev bir gün batımı kaplıyor. Kırmızı, turuncu ve altın renkleri gökyüzünde ve suda yanıyor. Batan güneş, yalnızca bir günün değil, bir çağın, yelkenli savaş gemileri çağının da sonunu anlatıyor.

Neye bakmalı? Karşı taraftaki ay

Sol üstte, gün batımının karşısında, ince bir hilal ay yükseliyor. Güneş batarken ay doğuyor. Bir şey sona ererken başka bir şey başlıyor.

Neye bakmalı? Fırça darbeleri

Turner’ın geç dönem eserlerinde olduğu gibi, gökyüzü ve su ayrıntılı çizilmemiş, boya kalın ve serbest darbelerle sürülmüş. Özellikle güneşin çevresinde boya neredeyse kabartma gibi. Bu serbestlik, Turner’ı izlenimcilerin öncüsü olarak görmemize neden olan şeylerden biri.

Savaşan Temeraire ne anlatıyor?

Tablo, yelkenli gemilerin şanlı çağının bitişini ve buhar çağının gelişini anlatan bir veda olarak okunuyor. Sanayi Devrimi o yıllarda İngiltere’yi hızla değiştiriyordu; tren yolları, fabrikalar ve buharlı gemiler eski dünyanın yerini alıyordu. Turner bu değişimi hem hayranlıkla hem hüzünle izledi. Tabloda eski gemiye duyulan özlem kadar, yeni teknolojinin gücü de var.

Pek çok yorumcu tablonun Turner’ın kendi yaşlılığı hakkında da bir şey söylediğini düşünüyor. Yaşlanan bir ressamın, zamanın geçişine ve bir dönemin kapanışına bakışı.

Turner’ın “sevgilisi”

Tablo 1839’da Londra’daki Kraliyet Akademisi sergisinde gösterildiğinde büyük beğeni topladı. Turner ona çok değer verdi ve satmadı. Anlatılana göre ondan “sevgilim” diye söz ediyordu. Ölümünden sonra Turner’ın atölyesindeki eserleriyle birlikte tablo da İngiliz ulusuna bırakıldı ve National Gallery’nin koleksiyonuna girdi.

Savaşan Temeraire bugün İngilizler için bir ulusal simge. 2005’te BBC Radyo 4’ün yaptığı bir oylamada İngiltere’nin en büyük tablosu seçildi. 2020’den beri kullanılan 20 sterlinlik banknotun arkasında Turner’ın portresiyle birlikte bu tablo var. James Bond filmi Skyfall’da da Bond ile Q’nun ilk karşılaştığı sahne National Gallery’de, tam bu tablonun önünde geçiyor.

Savaşan Temeraire nerede görülür?

Tablo Londra’daki National Gallery’nin kalıcı koleksiyonunda. Müzeye giriş ücretsiz, bu yüzden Londra’da biraz vaktiniz varsa yalnızca bu tablo için bile uğramaya değer.

Turner’ın öteki eserlerinin büyük bölümü ise Londra’daki Tate Britain’de, Turner’a ayrılan Clore Galerisi’nde. İki müzeyi aynı gün gezip Turner’ın gençlik ve yaşlılık eserlerini karşılaştırmanızı öneririm.

Tablonun ressamı J. M. W. Turner

Joseph Mallord William Turner 1775’te Londra’da doğdu. On dört yaşında Kraliyet Akademisi’ne girdi ve hayatı boyunca manzara resmini bambaşka bir yere taşıdı. Fırtınaları, denizi, ışığı ve buharı resmetti; geç dönem tablolarında nesneler neredeyse ışığın içinde eriyip kayboluyor. Hayatını ve öteki eserlerini Turner yazımda anlattım.

Turner hakkında bir film

Turner’ın son yirmi beş yılını anlatan Mr. Turner (2014) filmini öneririm. Timothy Spall’un Turner’ı canlandırdığı filmde, ressamın Temeraire’in son yolculuğunu nehirden izlediği bir sahne de var; film bu anı sinemanın özgürlüğüyle kurguluyor.

Sık sorulan sorular

Özet