Francisco Goya: Savaşı ve Karanlığı Resmeden Ressam
“Aklın uykusu canavarlar doğurur.” — Francisco Goya, Caprichos dizisinden
Francisco Goya, saray ressamlığından başlayıp insanlığın en karanlık yanlarını resmeden sanatçı. Kraliyet ailesinin portrelerini yaptı, aynı zamanda savaşın vahşetini, batıl inançları ve akıl hastanelerini gösterdi.
Yaşadığı ağır hastalıktan sonra sağırlaştı ve sanatı derinden değişti. Son yıllarında evinin duvarlarına kimseye göstermek için yapmadığı Kara Resimler‘i boyadı. Bu yazıda önce Goya’nın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Francisco Goya kimdir?
Saraya giden yol
Francisco José de Goya y Lucientes, 30 Mart 1746’da İspanya’nın Aragon bölgesindeki Fuendetodos köyünde doğdu. Zaragoza’da resim eğitimi aldı, İtalya’ya gitti, sonra Madrid’e yerleşti. Kraliyet halı fabrikası için yaptığı neşeli, renkli tasarımlarla dikkat çekti.
1786’da kralın ressamlarından biri oldu, 1799’da saray baş ressamlığına yükseldi. Aristokrat portreleri yaparak varlıklı bir hayat sürdü.
Hastalık ve sağırlık
1792–1793’te ağır bir hastalık geçirdi; bir süre felç ve görme sorunları yaşadı, sonunda işitme yetisini tamamen kaybetti. Hastalığın nedeni bilinmiyor; kurşun zehirlenmesinden bir enfeksiyona kadar birçok görüş öne sürüldü. Bu dönemden sonra sanatı karanlıklaştı ve siparişten bağımsız, kendi için ürettiği eserler ağırlık kazandı.
Savaş yılları
1808’de Napolyon’un orduları İspanya’yı işgal etti ve altı yıl süren kanlı bir savaş başladı. Goya hem işgal yönetimiyle hem de sonrasında geri dönen kralla çalışmak zorunda kaldı; bu ikircikli konum sonradan çok tartışıldı. Savaşın vahşetini Savaşın Felaketleri adlı baskı dizisinde belgeledi; bu baskılar ancak ölümünden otuz beş yıl sonra yayımlanabildi.
Kara Resimler ve son yıllar
1819’da Madrid yakınlarında bir ev satın aldı; ev, “Sağırın Evi” diye anılıyordu. Duvarlarına, kimseye sergilemek amacı taşımadan on dört resim yaptı. Bugün Kara Resimler diye bilinen bu eserler, sanat tarihinin en ürkütücü görüntüleri arasında.
1824’te, siyasi baskılardan uzaklaşmak için Fransa’ya gitti ve Bordeaux’ya yerleşti. 16 Nisan 1828’de, 82 yaşında orada öldü.
Goya’nın sanat anlayışı
Saray ressamı ve tanık
Goya’nın sanatı iki koldan ilerler: sipariş üzerine yapılan resmi portreler ve kendisi için ürettiği baskılar, çizimler, kara resimler. İlkinde bile idealleştirmeden kaçındı; kraliyet ailesini gösterdiği portrede bile yüzler gerçekçi, hatta yer yer acımasızdır.
Modern sanatın eşiği
Savaşı kahramanlık olarak değil, isimsiz insanların ölümü olarak göstermesi resim tarihinde bir kırılmadır. Bu yaklaşım Manet’den Picasso’ya kadar pek çok ressamı etkiledi; Picasso’nun Guernica‘sı doğrudan Goya’nın 3 Mayıs 1808’ine dayanır.
Francisco Goya’nın en önemli 10 eseri
1. Güneş Şemsiyesi ve halı kartonları (1775–1792)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Kraliyet halı fabrikası için yapılan, günlük hayatı anlatan renkli ve neşeli tasarımlar. Goya’nın erken dönemi.
Bu eserde neye bakmalı? Renklerin parlaklığına. Piknikler, oyunlar, dans eden insanlar. Sonraki karanlık eserleriyle yan yana koyunca aynı ressamın elinden çıktığına inanmak zor; bu karşıtlık hikayesinin merkezinde.
2. Çıplak Maya (yaklaşık 1797–1800)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
İspanyol resminde çıplak kadın figürünün ender örneklerinden biri; Engizisyon nedeniyle bu konu neredeyse hiç işlenmiyordu. Goya aynı modeli bir de giyinik olarak resmetti.
Eser Engizisyon’un dikkatini çekti ve Goya sorguya çağrıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Bakışa. Model mitolojik bir tanrıça değil; doğrudan izleyiciye bakan çağdaş bir kadın. Kimliği bilinmiyor, Alba Düşesi olduğu yolundaki iddialar kanıtlanamadı.
3. Caprichos (1799)
Nerede: Baskı dizisi; Prado ve dünya müzelerinde
Seksen baskıdan oluşan dizi. Batıl inançlar, cehalet, din adamlarının ve soyluların ikiyüzlülüğü hicvediliyor.
Bu eserde neye bakmalı? 43 numaralı baskıya: masaya kapanmış uyuyan bir adam, çevresinde baykuşlar ve yarasalar. Altındaki yazı: aklın uykusu canavarlar doğurur. Dizi satışa çıktıktan kısa süre sonra Engizisyon korkusuyla piyasadan çekildi.
4. IV. Carlos’un Ailesi (1800–1801)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Kraliyet ailesinin on üç kişilik grup portresi. Goya kendini, arkada karanlıkta çalışırken resmetmiş.
Bu eserde neye bakmalı? Yüzlere. Hiç kimse yüceltilmemiş; kraliçe sert, kral dalgın, çocuklar huzursuz. Kompozisyonun Velazquez’in Las Meninas’ına gönderme yaptığı kabul edilir. Bu kadar dürüst bir portrenin kabul edilmiş olması bugün bile şaşırtıcı bulunuyor.
5. 2 Mayıs 1808 (1814)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Madrid halkının Napolyon’un Memluk süvarilerine saldırdığı ayaklanma sahnesi.
Bu eserde neye bakmalı? Karmaşaya. Atlar, bıçaklar, düşen bedenler; kimin kazandığı belli değil. Goya savaşı bir düzen olarak değil, kaos olarak gösteriyor. Bu tablo, ertesi günün infazını anlatan 3 Mayıs’ın eşi olarak yapıldı.
6. 3 Mayıs 1808 (1814)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Ayaklanmanın ertesi günü kurşuna dizilen Madrid halkı. Sanat tarihinin en etkili savaş karşıtı eseri sayılır.
Bu eserde neye bakmalı? Beyaz gömlekli adama. Kolları açık, ellerinde çarmıh izini andıran yaralar var; ışık yalnızca onun üzerine düşüyor. Askerlerin yüzü görünmüyor, sıra sıra tüfekler bir makine gibi. Manet, Picasso ve daha niceleri bu kompozisyondan yola çıktı.
7. Savaşın Felaketleri (1810–1820)
Nerede: Baskı dizisi; Prado ve dünya müzelerinde
Seksen iki baskıdan oluşan dizi. Savaşın açlığı, işkencesi ve cesetleri, hiçbir kahramanlık payı bırakılmadan gösteriliyor.
Bu eserde neye bakmalı? Yazılara. Her baskının altında kısa, sert bir cümle var: “Bunu gördüm”, “Buna dayanılmaz”. Goya bu dizinin yayımlanamayacağını biliyordu; baskılar ancak 1863’te, ölümünden otuz beş yıl sonra basıldı.
8. Satürn Oğlunu Yerken (1819–1823)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Kara Resimler’in en ünlüsü. Çocuğunu yiyen Satürn figürü. Goya bu resmi evinin yemek odasının duvarına yaptı.
Bu eserde neye bakmalı? Gözlere. Dehşet, kurbanda değil yiyende. Resim, duvardan tuvale aktarılırken bir miktar değişti; bugün gördüğümüz hali de bu aktarımın sonucu. Zamanın her şeyi yutması, siyasi baskı ve yaşlılık korkusu gibi birçok yorumu var.
9. Köpek (1819–1823)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Kara Resimler dizisinden. Geniş, boş bir alanın altında yalnızca bir köpeğin başı görünüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa. Resmin neredeyse tamamı boş; köpek alt kenardan bakıyor. Neyin içinde battığı ya da neye baktığı belli değil. 20. yüzyıl ressamları bu resmi modern soyutlamanın erken bir örneği olarak gördü.
10. Bordeaux Sütçü Kızı (1825–1827)
Nerede: Museo del Prado, Madrid
Goya’nın son eserlerinden. Sürgündeyken yaptığı, genç bir kadının sakin portresi.
Bu eserde neye bakmalı? Fırça darbelerine. Boya neredeyse İzlenimcilerin yöntemiyle, serbest ve titrek. Kara Resimler’den sonra bu sakinlik beklenmedik. Seksenli yaşlarında bir ressamın hala üslup değiştirebildiğini gösteriyor.
Goya hakkında filmler
Goya’nın hayatı ve Engizisyon dönemi sinemaya da konu oldu. Filmin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını Goya filmi yazımda anlattım. Diğer ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne bakabilirsiniz.
Goya’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?
Madrid’deki Prado Müzesi tartışmasız birinci adres: Mayalar, 2 ve 3 Mayıs tabloları, kraliyet portreleri ve Kara Resimler’in tamamı burada. Kara Resimler salonu, müzenin en sarsıcı bölümü.
Madrid’de San Antonio de la Florida Şapeli’ndeki freskleri ve Goya’nın mezarı da görülebiliyor. Zaragoza’daki müze, Boston’daki MFA ve New York’taki Met ile Hispanic Society baskı dizilerine sahip. Goya’nın eserleri telif koruması altında değil; bu yazıya daha fazla görsel eklemek isterseniz müzelerin açık erişimli arşivlerinden yararlanabilirsiniz.
Francisco Goya hakkında merak edilenler
Goya neden sağır oldu?
1792–1793’te geçirdiği ağır bir hastalık sonucunda işitme yetisini kaybetti. Hastalığın nedeni bilinmiyor; kurşun bazlı boyalardan kaynaklanan zehirlenme, bir enfeksiyon ya da nörolojik bir hastalık gibi olasılıklar öne sürülüyor. Sağırlık sonrası sanatının belirgin biçimde karanlıklaştığı kabul ediliyor.
Kara Resimler nedir?
Goya’nın 1819’da satın aldığı evin duvarlarına, sipariş almadan ve sergilemek amacı gütmeden yaptığı on dört resim. Satürn, Köpek ve Cadılar Ayini gibi eserler bu diziye ait. Ölümünden sonra duvarlardan tuvale aktarıldılar ve bugün Prado’da sergileniyorlar.
Çıplak Maya’nın modeli kim?
Bilinmiyor. Uzun süre Alba Düşesi olduğu öne sürüldü, ancak bu iddia kanıtlanamadı. Goya, Engizisyon sorgusunda modelin kimliğini açıklamadı.
Goya modern sanatı nasıl etkiledi?
Savaşı kahramanlık olarak değil, sıradan insanların ölümü olarak göstermesi bir dönüm noktasıydı. Manet idam sahnelerini ondan öğrendi, Picasso‘nun Guernica’sı doğrudan 3 Mayıs 1808’e dayanıyor. Kara Resimler ise Ekspresyonizmin öncüsü sayılıyor.
Kısaca Francisco Goya
| Doğum | 30 Mart 1746, Fuendetodos (İspanya) |
| Ölüm | 16 Nisan 1828, Bordeaux (Fransa) |
| Dönem | Romantizm ve Neoklasizm arası; modern sanatın öncüsü |
| Görevi | İspanya saray baş ressamı (1799) |
| Sağırlığı | 1793’teki hastalıktan sonra |
| Baskı dizileri | Caprichos (1799), Savaşın Felaketleri (1810–1820) |
| En ünlü eserleri | 3 Mayıs 1808 (1814), Satürn Oğlunu Yerken |
| Diğer önemli eserleri | Çıplak Maya, IV. Carlos’un Ailesi, Köpek, Caprichos |
| En büyük koleksiyon | Museo del Prado, Madrid |
Goya’nın Prado’daki salonlarında yürümek, bir insanın yaşadıkları karşısında nasıl değişebileceğini izlemek gibi. Neşeli piknik sahnelerinden başlayıp Kara Resimler’de bitiyorsunuz. 3 Mayıs 1808’in önünde durup beyaz gömlekli adamın açık kollarına bakınca, iki yüz yıldır bu resmin neden hala bu kadar etkili olduğunu anlıyorsunuz.
Goya’dan etkilenen Édouard Manet ve Pablo Picasso, çağdaşı Eugène Delacroix yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, Prado Müzesi rehberime bakabilirsiniz. Rokoko ve Romantizm eserlerini ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rokoko ve Romantizm testim sizi bekliyor.
