Roy Lichtenstein: Çizgi Romanı Müzeye Taşıyan Ressam
“Resimlerimi mümkün olduğunca programlanmış ve kişiliksiz göstermek istiyorum.” — Roy Lichtenstein, 1963
Roy Lichtenstein, Andy Warhol ile birlikte Pop Art‘ın en tanınan ismi. Çizgi roman karelerini dev tuvallere taşıdı, matbaa baskısındaki noktaları elle boyadı ve sanatın “yüksek kültür” sayılan alanına ucuz basılı görüntüleri soktu.
Başta çok sert eleştirildi; bir dergi onun için “Amerika’nın en kötü sanatçısı mı?” başlığını attı. Bugün ise aynı resimler 20. yüzyılın en tanınan görüntüleri arasında. Bu yazıda önce Lichtenstein’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.
Roy Lichtenstein kimdir?
New York’ta bir gençlik
Roy Fox Lichtenstein, 27 Ekim 1923’te New York’ta, orta sınıf bir ailede doğdu. Gençliğinde caza ve resme ilgi duydu; 16 yaşındayken Art Students League’in yaz kurslarına katıldı. 1940’ta Ohio Eyalet Üniversitesi’nde güzel sanatlar eğitimine başladı, II. Dünya Savaşı nedeniyle eğitimine ara verip 1943–1946 arasında orduda görev yaptı.
Savaştan sonra üniversiteye döndü, 1949’da yüksek lisansını tamamladı ve uzun yıllar öğretmenlik yaptı. Bu dönemde Kübizmden Soyut Dışavurumculuğa kadar farklı üsluplar denedi; ama kendi dilini bulamamıştı.
1961: her şeyi değiştiren yıl
Anlatılan hikayeye göre oğullarından biri, elindeki çizgi roman için babasına bunun kadar iyi resim yapamayacağını söyledi. Lichtenstein 1961’de Look Mickey adlı tablosunu yaptı: Mickey Mouse ve Donald Duck, konuşma balonuyla birlikte büyük bir tuvale taşınmıştı.
1962’de New York’taki Leo Castelli Galerisi’nde açtığı ilk kişisel sergi, açılıştan önce tükendi. Aynı yıl Warhol da çorba kutularını sergiliyordu; Pop Art bir anda Amerikan sanatının merkezine yerleşti.
Nokta nokta bir üslup
Lichtenstein’in tanınan üslubu ucuz çizgi roman baskılarından geliyor: kalın siyah konturlar, birkaç düz renk ve gölgeleri oluşturan Ben-Day noktaları. Matbaada makineyle basılan bu noktaları o, şablonlar ve fırçayla elle boyadı. Yani “makine işi” görünen her şey aslında titiz bir el işiydi.
Sonraki yıllar
1960’ların ortasından itibaren konusunu genişletti: soyut dışavurumcuların fırça darbesini kendi üslubuyla resmetti, sanat tarihinin ünlü eserlerini yeniden yorumladı, heykel ve duvar resimleri yaptı. 1990’da New York metrosu için büyük bir duvar resmi tasarladı.
29 Eylül 1997’de, 73 yaşında New York’ta zatürreden öldü.
Lichtenstein’in sanat anlayışı
Kopya mı, yeniden kurma mı?
Lichtenstein çizgi roman karelerini birebir kopyalamadı. Kompozisyonu sadeleştirdi, ayrıntıları attı, renkleri değiştirdi ve kareyi tuvalin ölçüsüne göre yeniden kurdu. Yine de kaynak çizerlerin adının uzun süre anılmaması, günümüzde hala tartışılan bir konu.
Duygu ve mesafe
Resimlerinde ağlayan kadınlar, patlayan uçaklar ve aşk itirafları var; yani son derece duygusal sahneler. Ama üslup tamamen soğuk ve mekanik. Bu karşıtlık, izleyiciyi duygunun kendisine değil, duyguların nasıl paketlenip satıldığına baktırıyor.
Roy Lichtenstein’in en önemli 10 eseri
1. Look Mickey (1961)
Nerede: National Gallery of Art, Washington
Lichtenstein’in ilk çizgi roman tablosu. Donald Duck oltasına kendi paltosunu takmış, Mickey ise arkasında gülüyor.
Bu eserde neye bakmalı? Konuşma balonuna ve noktalara. Bu tabloda noktalar hala kabaca ve elle basılmış; sonraki işlerdeki kusursuz düzen henüz yok. Bir sanatçının üslubunu bulduğu anı izlemek gibi.
2. Toplu Kız (1961)
Nerede: MoMA, New York
Elinde plaj topu tutan, gülümseyen bir kadın. Bir tatil reklamından uyarlanmış.
Bu eserde neye bakmalı? Kolların ve topun oluşturduğu üçgene. Lichtenstein reklam görüntüsünü sadeleştirip neredeyse bir amblem haline getiriyor. Kadının saçındaki siyah alan ile tenindeki noktalar arasındaki zıtlık da üslubunun temel öğesi.
3. Başyapıt (1962)
Nerede: Özel koleksiyon
Bir kadının ressama “Bu harika bir başyapıt Brad, yakında bütün New York senin işlerinin peşinde olacak” dediği tablo. 2017’de yapılan özel satışta yaklaşık 165 milyon dolara el değiştirdiği bildirildi.
Bu eserde neye bakmalı? Cümlenin ironisine. Genç ressam Brad’e söylenen söz aslında gerçekleşti: resim gerçekten de New York’un peşinde koştuğu bir başyapıta dönüştü. Lichtenstein daha en başından sanat piyasasıyla dalga geçiyor.
4. Whaam! (1963)
Nerede: Tate Modern, Londra
İki panelden oluşan, yaklaşık 4 metre genişliğinde büyük eser. Solda bir savaş uçağı füze atıyor, sağda hedef alev alıyor ve dev harflerle “WHAAM!” yazıyor. Eser bugün Tate Modern‘de.
Bu eserde neye bakmalı? Sesin resme dönüşmesine. Patlama sesi bir yazı olarak resmin parçası. Sol panelde soğuk mavi ve düzenli çizgiler, sağ panelde sarı ve kırmızı bir kaos var. Savaşı çizgi roman diliyle anlatmak, şiddeti hem çekici hem de rahatsız edici kılıyor.
5. Boğulan Kız (1963)
Nerede: MoMA, New York
Dalgaların arasında ağlayan bir kadın ve düşüncesi: “Umurumda değil! Brad’den yardım istemektense batmayı yeğlerim!”
Bu eserde neye bakmalı? Dalgalara. Saç ve su, Japon ustası Hokusai’nin ünlü dalgasını hatırlatan kıvrımlara dönüşmüş. Melodramatik bir çizgi roman karesi, birkaç değişiklikle anıtsal bir kompozisyona dönüşüyor.
6. M-Maybe (1965)
Nerede: Museum Ludwig, Köln
Sarışın bir kadın pencerenin önünde bekliyor: “B-belki de atölyesinde hastalanmıştır ve çıkamamıştır…”
Bu eserde neye bakmalı? Kadının bakışına. Lichtenstein’in kadın figürleri neredeyse hep bekliyor, ağlıyor ya da telefonda konuşuyor. Bu tekrar, dönemin popüler kültürünün kadına biçtiği rolü de gözler önüne seriyor.
7. Fırça Darbesi serisi (1965–1966)
Nerede: Çeşitli müzeler
Soyut Dışavurumculuğun en kutsal öğesi olan spontane fırça darbesinin, Lichtenstein tarafından düz renkler ve noktalarla, kusursuz bir çizgi roman nesnesi gibi resmedilmesi.
Bu eserde neye bakmalı? Damlayan boyaya. Rastgele damlamış gibi görünen boya, aslında özenle çizilip boyanmış. Lichtenstein burada bir önceki kuşağın ressamlarına hem saygı duruşu yapıyor hem de nazikçe dalga geçiyor.
8. Rouen Katedrali serisi (1969)
Nerede: San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA) ve başka koleksiyonlar
Claude Monet‘nin farklı ışıklarda defalarca resmettiği Rouen Katedrali’nin, yalnızca renkli noktalarla yeniden yapılmış hali.
Bu eserde neye bakmalı? Uzaktan ve yakından bakın. Uzaktan katedralin cephesi beliriyor, yakından yalnızca kırmızı, mavi ve sarı noktalar var. İzlenimciliğin ışık araştırması ile matbaa baskısının nokta sistemi arasındaki benzerlik burada ortaya çıkıyor.
9. Sanatçının Atölyesi serisi (1973–1974)
Nerede: Çeşitli müzeler
Matisse‘in ünlü Kırmızı Atölye tablosuna gönderme yapan büyük iç mekan resimleri. Odanın duvarlarında Lichtenstein’in kendi eski eserleri asılı.
Bu eserde neye bakmalı? Duvardaki resimlere. Kendi geçmiş işlerini, yine kendi üslubuyla yeniden resmediyor. Sanat tarihi, alıntı ve kendine gönderme bir arada; 1970’lerin sanat tartışmalarının tam ortasında duran bir eser.
10. Times Meydanı Duvar Resmi (1990 tasarımı)
Nerede: Times Square metro istasyonu, New York
New York metrosu için tasarlanan, yaklaşık 16 metre uzunluğunda emaye panolardan oluşan duvar resmi. Sanatçının ölümünden sonra, 2002’de yerine takıldı.
Bu eserde neye bakmalı? Fırlayan uzay gemisine ve eski metro vagonuna. Lichtenstein, geçmişin bilim kurgu hayalleriyle New York’un gündelik ulaşımını aynı yüzeyde birleştiriyor. Her gün binlerce insanın önünden geçtiği bir Pop Art eseri.
Lichtenstein’in eserlerini nerede görebilirsiniz?
New York’taki MoMA ve Whitney Museum, Washington’daki National Gallery of Art ve Londra’daki Tate Modern en önemli adresler. Times Meydanı metro istasyonundaki duvar resmi ise ücretsiz görülebiliyor.
Lichtenstein’in eserleri telif koruması altında olduğu için bu yazıda görsellerine yer vermedim; müzelerin sitelerinde yüksek çözünürlüklü görüntülerini bulabilirsiniz.
Roy Lichtenstein hakkında merak edilenler
Ben-Day noktaları nedir?
19. yüzyılda matbaacı Benjamin Day’in geliştirdiği, ucuz baskıda ara tonları ve gölgeleri küçük renkli noktalarla elde etme yöntemi. Çizgi romanların tipik görüntüsü buradan gelir. Lichtenstein bu noktaları büyütüp şablon ve fırçayla elle boyayarak kendi üslubunun temel öğesi yaptı.
Lichtenstein çizgi romanları kopyaladı mı?
Kaynak olarak gerçek çizgi roman karelerini kullandı, ama birebir kopyalamadı: kompozisyonu sadeleştirdi, renkleri ve metni değiştirdi, kareyi büyük tuvale göre yeniden kurdu. Yine de kaynak çizerlerin uzun süre anılmamış olması bugün hala eleştiriliyor.
Lichtenstein Pop Art’ı kabul etmiyor muydu?
Terimle arası mesafeliydi; kendi işini “Amerikan tarzı endüstriyel resim” olarak tanımlamayı tercih ediyordu. Ama bugün Pop Art denince akla gelen ilk iki isimden biri o.
Lichtenstein ile Warhol arasındaki fark nedir?
İkisi de popüler kültürün imgeleriyle çalıştı. Warhol fotoğraf ve serigrafi kullanarak ünlüleri ve marka ürünlerini çoğalttı; Lichtenstein ise çizgi roman ve reklam çizimlerini elle, fırçayla yeniden kurdu. Warhol’un dünyası şöhret ve tüketim, Lichtenstein’inki ise basılı görüntünün dili.
Kısaca Roy Lichtenstein
| Doğum | 27 Ekim 1923, New York (ABD) |
| Ölüm | 29 Eylül 1997, New York |
| Akım | Pop Art |
| Eğitim | Ohio Eyalet Üniversitesi (lisans ve yüksek lisans) |
| Tekniği | Ben-Day noktaları, kalın konturlar, düz renkler |
| Galerisi | Leo Castelli Galerisi, New York |
| En ünlü eserleri | Whaam! (1963), Boğulan Kız (1963) |
| Diğer önemli eserleri | Look Mickey, Başyapıt, Fırça Darbesi serisi, Rouen Katedrali serisi |
| En büyük koleksiyonlar | MoMA ve Whitney Museum (New York), Tate Modern (Londra) |
Lichtenstein’in resimleri uzaktan ucuz bir çizgi roman sayfası gibi görünüyor; yaklaşınca her noktanın elle boyandığını fark ediyorsunuz. Bu çelişki bence onun bütün sanatını özetliyor: makine gibi görünmek için gösterilen insan emeği. Whaam!’ın önünde durunca hem çocukluğunuzdaki çizgi romanları hem de savaşın nasıl bir eğlenceye dönüştürüldüğünü aynı anda düşünüyorsunuz.
Pop Art’ın diğer büyük ismi Andy Warhol, bu geleneğin öncüsü Marcel Duchamp ve Lichtenstein’in yeniden yorumladığı Claude Monet ile Henri Matisse yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.
