Bahar (Primavera): Botticelli’nin Çiçek Bahçesinde Kim Kimdir?

Bahar, İtalyanca adıyla Primavera, Sandro Botticelli’nin en gizemli tablosu. Bir portakal bahçesinde, çiçeklerle kaplı bir çimenin üstünde dokuz mitolojik figür duruyor. Kimisi dans ediyor, kimisi kaçıyor, kimisi başka bir yöne bakıyor. Tablo beş yüz yılı aşkın bir süredir hayranlıkla izleniyor, ama tam olarak ne anlattığı hala tartışılıyor.

Bahar’ı her görüşümde bir tablodan çok bir bahçeye bakıyormuşum gibi hissediyorum. Figürlerin kim olduğunu öğrendikten sonra bile tablonun sırrı çözülmüş olmuyor; aksine her seferinde çimenin arasında yeni bir çiçek, figürlerin arasında yeni bir bakış fark ediliyor. Belki de beş yüz yıldır bu kadar sevilmesinin nedeni bu.

Bu yazıda Bahar’daki figürlerin kim olduğunu, tablonun kimin için yapıldığını, ne anlatıyor olabileceğini ve Floransa’da nerede görülebileceğini anlatıyorum.

Bahar (Primavera) hakkında kısa bilgi

Tabloda kim kimdir?

Bahar’ı anlamanın en kolay yolu, onu sağdan sola okumak. Hikaye sağ kenarda başlıyor ve sol kenarda bitiyor.

Zefiros ve Kloris

Sağ kenarda, mavimsi tenli, yanakları şişkin bir figür ağaçların arasından eğiliyor. Bu, ilkbaharı getiren Batı rüzgarı Zefiros. Yakalamaya çalıştığı genç kız, bir orman perisi olan Kloris. Kloris’in ağzından çiçekler dökülüyor.

Flora

Kloris’in hemen yanında, çiçek desenli elbisesiyle bize bakan kadın Flora, baharın tanrıçası. Roma şairi Ovidius’un anlattığına göre Zefiros Kloris’i kaçırıp onunla evlenir ve Kloris, Flora’ya dönüşür. Botticelli bu dönüşümü iki ayrı figürle, yan yana gösteriyor: kaçan kız ve eteğindeki gülleri yere saçan tanrıça.

Venüs ve aşk tanrısı

Tablonun ortasında, biraz geride, aşk tanrıçası Venüs duruyor. Arkasındaki mersin çalıları başının çevresinde bir kemer oluşturuyor. Venüs’ün tepesinde gözleri bağlı küçük aşk tanrısı Cupido okunu gerilmiş, soldaki dans eden kızlardan birine nişan alıyor. Gözlerinin bağlı olması, aşkın kime isabet edeceğinin belli olmadığını anlatıyor.

Üç Güzeller

Solda, ince, saydam elbiseler içinde el ele dans eden üç genç kadın Üç Güzeller. Mitolojide Venüs’e eşlik eden, güzelliği, neşeyi ve zarafeti temsil eden kız kardeşler. Cupido’nun okunu doğrulttuğu, ortada bize sırtını dönmüş olan. Onun bakışı ise en soldaki genç adama çevrilmiş.

Merkür

Sol kenardaki genç adam, tanrıların habercisi Merkür. Kanatlı çizmeleri ve belindeki kılıcıyla tanınıyor. Elindeki yılanlı asayla başının üstündeki bulutlara dokunuyor, onları dağıtıyor. Sağdan esen rüzgarla başlayan hikaye, onun gökyüzüne uzanan eliyle bitiyor.

Portakal bahçesi ve yüzlerce çiçek

Figürlerin arkasında portakal ağaçlarından bir koru var. Portakal, tablonun sahibi olan Medici ailesiyle ilişkilendirilen bir meyveydi; bu yüzden ağaçlar genellikle aileye bir gönderme olarak okunuyor.

Tablonun asıl sürprizi yerdeki çimen. Botanikçiler burada yüzlerce bitki ve 190 kadar farklı çiçek türü tespit etti. Çiçeklerin çoğu Floransa çevresinde baharda açan gerçek bitkiler ve pek çoğu tür olarak tanınacak kadar ayrıntılı çizilmiş. Tabloya yakından bakınca çayır bir halı gibi görünüyor; o yıllarda Floransa’da çok sevilen çiçek desenli duvar halılarının etkisi de sezilebiliyor.

Tabloyu kim ısmarladı?

Tablonun kimin için yapıldığını kesin olarak bilmiyoruz. Bildiğimiz şu: 1499’da yapılan bir envantere göre Bahar, Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici’nin Floransa’daki evinde asılıydı. Lorenzo di Pierfrancesco, Floransa’yı yöneten Muhteşem Lorenzo’nun genç kuzeniydi. Bazı araştırmacılar tablonun 1482’deki evliliği için yapıldığını düşünüyor. Bu görüşe göre tablo, yeni evli çifte aşkı, bereketi ve uyumlu bir evliliği anlatan bir hediye.

Tabloya “Bahar” adını veren ise Botticelli değil. 16. yüzyılda sanatçıların hayatlarını yazan Giorgio Vasari, tabloyu Medici ailesinin Castello’daki villasında gördü ve onu baharı anlatan bir resim olarak tarif etti. Ad o günden beri kullanılıyor.

Bahar ne anlatıyor?

Tablonun tek bir doğru yorumu yok, ama öne çıkan birkaç okuma var:

• Baharın gelişi: En basit okumada tablo, rüzgarla başlayıp çiçeklerle süren baharın gelişini anlatıyor. Venüs’ün bahçesinde doğa yeniden uyanıyor.
• Aşkın aşamaları: Sağdan sola, tutkulu ve zorlayıcı aşktan (Zefiros), evlilikle gelen bereketli aşka (Flora), oradan zarafete (Üç Güzeller) ve en sonunda göğe, düşünceye yönelen bir aşka (Merkür) doğru bir yolculuk.
• Bir evlilik hediyesi: Tablo bir düğün için yapıldıysa, yeni evlilere Venüs’ün koruduğu mutlu ve bereketli bir hayat dileyen bir resim.

Botticelli’nin çevresindeki Floransalı filozoflar, Antik Yunan düşünürü Platon’dan esinlenerek dünyevi güzelliğin insanı daha yüce bir güzelliğe götürebileceğini savunuyordu. Pek çok araştırmacı Bahar’ı da bu düşüncenin resme dökülmüş hali olarak görüyor.

Simonetta efsanesi

Flora’nın ya da Venüs’ün yüzünün, dönemin Floransa’sının en güzel kadını sayılan ve genç yaşta ölen Simonetta Vespucci’ye ait olduğu sık sık anlatılır. Bu bir efsane; Simonetta’nın Botticelli’ye poz verdiğini gösteren hiçbir belge yok. Aynı efsane Venüs’ün Doğuşu için de anlatılıyor; ayrıntılarını o yazıda bulabilirsiniz.

Bahar nerede görülür?

Bahar bugün Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde, Botticelli’nin eserlerine ayrılan salonda. Tablo 1919’a kadar Floransa’daki başka bir müzede sergileniyordu, o yıldan beri Uffizi’de. En güzel yanı, Botticelli’nin öteki ünlü tablosu Venüs’ün Doğuşu ile aynı salonda olması. İki tabloyu yan yana görmek, Venüs’ün iki farklı halini karşılaştırmak için eşsiz bir fırsat.

Tablo 1982’de kapsamlı bir restorasyondan geçti. Yüzyıllar içinde kararan vernik temizlenince çiçeklerin ve elbiselerin gerçek renkleri yeniden ortaya çıktı. Uffizi’ye giderseniz tablonun önünde biraz vakit geçirip çimendeki çiçekleri tek tek aramanızı öneririm.

Tablonun ressamı Sandro Botticelli

Sandro Botticelli yaklaşık 1445’te Floransa’da doğdu ve hayatının neredeyse tamamını bu şehirde geçirdi. Medici ailesinin ve çevresinin gözde ressamlarından biriydi. İnce çizgileri, zarif figürleri ve mitolojik konularıyla Rönesans resmine şiirsel bir hava getirdi. Hayatını ve öteki eserlerini Botticelli yazımda anlattım.

Sık sorulan sorular

Özet