Çağdaş sanatı ne kadar biliyorsunuz?

Yine de reddedildi — ve modern sanat tarihinin en önemli anlarından biri böyle doğdu.

Marcel Duchamp’ın “Çeşme” adını verdiği bu iş, sergi salonunun arkasına saklandı. Duchamp jüri üyelerinden biriydi ve kimliğini gizlemişti; ret kararı çıkınca istifa etti. Sorduğu soru bugün hâlâ geçerlidir: bir nesneyi sanat yapan şey, sanatçının onu yapması mı, yoksa seçmesi midir? Duchamp buna “hazır nesne” adını verdi. İşin ironisi, orijinal eserin kaybolmuş olmasıdır; bugün müzelerde gördüğünüz bütün örnekler 1960’larda yapılmış kopyalardır. Yani bir kopyalar dizisi, tek bir orijinali olmayan bir başyapıt olarak sergileniyor.

Resmin dört bir yanından çalışabilmesini — yani resmin bir “üstü” olmaktan çıkmasını.

Pollock tuvalin etrafında yürüyor, boyayı fırçayla sürmek yerine sopa ve kutularla akıtıyordu. Kendi deyimiyle resmin içinde olmak istiyordu. Sonuçta ne merkez ne kenar kalır; yüzeyin her yeri eşit derecede yoğundur. Bunun rastlantı olduğu söylendiğinde itiraz etti: akışı kontrol ettiğini, kazaya inanmadığını söyledi. 1949’da bir dergi onu kapağa taşıyıp Amerika’nın yaşayan en büyük ressamı olup olmadığını sorunca ülke çapında tanındı — bu, bir sanatçının ilk kez bu ölçekte medya ünlüsüne dönüşmesiydi. Şöhret ona iyi gelmedi; kırk dört yaşında bir trafik kazasında öldü.

Parayı geri verdi ve resimleri teslim etmedi.

Rothko işi kabul ederken içinden geçeni bir gazeteciye anlatmıştı: yemek yiyenlerin iştahını kaçıracak bir şey yapmak istiyordu. Ama restoran açıldıktan sonra oraya bir müşteri olarak gidip ortamı görünce fikrini değiştirdi; resimlerinin bir dekor parçasına indirgeneceğini anladı ve sözleşmeyi bozdu. Bu resimler yıllar sonra bir müzeye bağışlandı. Sevk edilen sandıklar müzeye ulaştığında tarih, Rothko’nun öldüğü gündü. Rothko resimlerinin renk denemesi olarak görülmesine hep karşı çıktı; onların acı, coşku ve ölüm gibi temel insan duygularını anlattığını söylerdi.

Çünkü markanın o tarihte tam otuz iki çeşidi vardı.

Her tuval bir çeşidi gösterir; ne fazla ne eksik. Kişisel tercih, kompozisyon, hiyerarşi yoktur — bir kataloğun mantığı vardır. Warhol’a neden çorba diye sorulduğunda yirmi yıl boyunca her gün aynı öğle yemeğini yediğini söylemiştir. Galeri sergisi öyle tepki çekti ki karşı sokaktaki bir dükkân vitrinine gerçek konserveleri dizip “biz bunları çok daha ucuza satıyoruz” yazdı. Bugün otuz iki tuval tek bir eser olarak, birlikte sergileniyor. Warhol’un asıl kırılması buradadır: sanatın konusu artık kutsal, tarihî ya da güzel olan değil, herkesin marketten aldığı şeydir.

Yıllar önce ayrıldığı hayat ve sanat ortağı Ulay.

İkili on iki yıl birlikte çalışmış, ayrılığı da bir performansa dönüştürmüştü: Çin Seddi’nin iki ucundan yürüyüp ortada buluşmuş ve vedalaşmışlardı. Müzedeki o karşılaşmada Abramović kurallarını bozup elini uzattı. Görüntü kısa sürede dünyaya yayıldı. Performans toplamda yedi yüz saatten fazla sürdü; sıraya girmek için geceyi müze önünde geçirenler oldu, bazı ziyaretçiler oturur oturmaz ağlamaya başladı. Eserin malzemesi burada boya ya da mermer değil, iki insan arasındaki sürenin kendisidir.

Çocukluğundan beri gördüğü halüsinasyonlardan.

Kusama küçük yaşta odanın, masa örtüsünün, sonra kendi elinin puanlarla kaplandığını görmeye başladığını anlatır. Onları resmetmek, bu görüntünün içinde boğulmak yerine onu bir düzene sokma yoluydu; buna kendini yok etme değil, kendini evrene yayma diyor. New York’ta bir dönem geçirdikten sonra Japonya’ya döndü ve 1977’den beri kendi isteğiyle bir ruh sağlığı hastanesinde yaşıyor; her sabah karşı sokaktaki atölyesine gidip çalışıyor. Aynalarla kurduğu sonsuzluk odaları bugün dünyanın en çok kuyruk oluşan sergileri arasında. Seksenli yaşlarında ulaştığı bu ün, kırk yıl görmezden gelindikten sonra geldi.

Eser çerçevenin içine gizlenmiş bir kesici tarafından şeritlere ayrılmaya başladı.

Düzeneği yıllar önce sanatçı kendisi yerleştirmişti. Salondakiler ne olduğunu anlamadan tablo çerçeveden aşağı sarkarken yarıya kadar dilimlendi ve orada durdu. Banksy’nin niyeti işi tamamen yok etmekti; mekanizma yarıda takıldı. Sonuç beklenenin tersi oldu: alıcı eseri almaktan vazgeçmedi, eser yeni bir adla yeniden kayda geçti ve değeri katbekat arttı. Piyasayı hedef alan bir eylem, piyasa tarafından yutulup daha pahalı bir ürüne dönüştü. Çağdaş sanatın en çok tartışılan çelişkisi tam olarak budur.